Son günlər sosial şəbəkələrdə Albert Aqarunovun adı yenidən müzakirəyə çıxarılıb. Müzakirənin mahiyyəti isə təəssüf doğuracaq qədər tanışdır: Albert Aqarunov yəhudi idi, bəs ona necə “şəhid” demək olar?

Bu sual ilk baxışda dini həssaslıq kimi təqdim oluna bilər. Amma əslində burada daha dərin və daha təhlükəli bir problem var. Bu sual təkcə Albert Aqarunovun şəxsiyyəti ilə bağlı deyil. Bu sual bizim Vətən anlayışımıza, vətəndaşlıq düşüncəmizə, milli yaddaşımıza və şəhidlik məfhumunu necə başa düşməyimizə yönəlmiş bir sualdır.

Çünki məsələ sadədir: bir insan bu torpaq uğrunda döyüşübsə, bu torpağın müdafiəsi yolunda həyatını itiribsə, onun dini mənsubiyyətini əsas müzakirə mövzusuna çevirmək nə mənəvi, nə milli, nə də insani baxımdan doğru yanaşmadır.

Albert Aqarunov Azərbaycan vətəndaşı idi. Azərbaycan ordusunda xidmət edirdi. Azərbaycan torpağı uğrunda döyüşdü. Şuşa uğrunda savaşdı. Bu Vətən üçün canından keçdi. Bu faktların qarşısında onun yəhudi olması, müsəlman olmaması, başqa etnik və dini kimliyə mənsub olması onun fədakarlığını azaltmır.

Əksinə, bu fakt Albert Aqarunovun şəxsiyyətini daha böyük mənəvi simvola çevirir. Çünki o göstərdi ki, Vətən anlayışı təkcə qan, soy, məzhəb və dini kimlik üzərində qurulmur. Vətən bəzən insanın uğrunda ölməyi gözə aldığı yerdir.

Bu baxımdan Albert Aqarunov Azərbaycan xalqının yaddaşında sadəcə bir tankçı kimi qalmayıb. O, bu ölkənin müxtəlif millətlərdən və dinlərdən olan insanları birləşdirən ortaq Vətən ideyasının rəmzinə çevrilib.

Burada “şəhid” anlayışı ilə bağlı mühüm bir fərqi aydın görmək lazımdır. Bəli, İslam inancına görə şəhidlik Allah qatında olan yüksək mənəvi məqamdır. Kimin Allah qatında hansı məqamda olduğunu qəti şəkildə yalnız Allah bilir. Bu, dini baxımdan mübahisəsiz həqiqətdir.

Amma Azərbaycan cəmiyyətində “şəhid” sözü yalnız fiqhi termin kimi işlənmir. Bu söz həm də Vətən uğrunda həyatını itirmiş insana verilən ictimai, milli və mənəvi ehtiram ifadəsidir. Xalqın bir insana “şəhid” deməsi Allahın hökmünü öz üzərinə götürmək deyil. Bu, həmin insanın Vətən uğrunda canından keçdiyini qəbul etmək, onun xatirəsinə hörmət göstərmək və ailəsinin ağrısını xalqın ortaq ağrısı kimi tanımaqdır.

Bu məqamı qarışdıranda məsələ süni şəkildə dolaşdırılır. Dini mənada şəhidlik Allahın hökmüdür. Milli və ictimai mənada isə şəhidlik Vətən uğrunda həlak olmuş insana xalqın verdiyi ehtiram adıdır. Bu iki səviyyəni bir-birinə qarışdırıb Albert Aqarunovu mübahisə mövzusuna çevirmək doğru deyil.

Əgər biz “şəhid” sözünü yalnız dar dini mənada və yalnız müsəlmanlara aid işlətməliyik desək, onda çox ciddi sual yaranır: Azərbaycan uğrunda canından keçmiş yəhudi, xristian, pravoslav, udin, rus, ləzgi, talış, gürcü və digər vətəndaşların fədakarlığını hansı sözlə ifadə edəcəyik?

Onlar bu torpağın müdafiəsində həyatlarını itiriblərsə, onların ailələri bu ölkənin ağrısını yaşayıblarsa, onların qanı bu torpağa qarışıbsa, biz onlara nə deməliyik?

“Bağışlayın, siz bizim üçün öldünüz, amma sizin dininiz uyğun olmadığı üçün sizi şəhid adlandıra bilmərik”?

Bu cümlə nə qədər soyuq, nə qədər ədalətsiz və nə qədər mənəvi baxımdan narahatedici səslənirsə, müzakirənin mahiyyəti də bir o qədər narahatedicidir.

Azərbaycanın gücü tarixən təkcə müsəlman çoxluğunda deyil, müxtəlif kimliklərin eyni Vətən fikri ətrafında birləşə bilməsində olub. Bu ölkədə müsəlman da, yəhudi də, xristian da, başqa etnik və dini kimliklərə mənsub insanlar da eyni torpağın vətəndaşı kimi yaşayıb, işləyib, döyüşüb və lazım gələndə canından keçib.

Əgər Vətən uğrunda ölən insanın əvvəlcə dinini soruşmağa başlayırıqsa, deməli biz Vətən anlayışını daraldırıq. Halbuki Vətən geniş anlayışdır. Vətən yalnız bir qrupun, bir məzhəbin, bir etnik kimliyin mülkü deyil. Vətən onu sevənlərin, onu qoruyanların, onun uğrunda məsuliyyət daşıyanların ortaq evidir.

Albert Aqarunovun adı məhz buna görə narahatlıq doğurmamalı, əksinə qürur doğurmalıdır. Çünki o, Azərbaycan vətəndaşlığının kağız üzərində deyil, döyüş meydanında sübut olunmuş nümunəsidir.

Bu gün onun adını mübahisəyə çıxaranlar əslində fərqində olmadan çox təhlükəli bir qapı açırlar. Əgər biz şəhidlərimizi dini mənsubiyyətə görə ayırmağa başlasaq, sabah milli mənsubiyyətə görə də ayıracağıq. Daha sonra bölgəsinə, soyadına, dilinə, siyasi baxışına görə ayıracağıq. Axırda ortada nə vahid xalq qalacaq, nə ortaq yaddaş, nə də Vətən uğrunda canından keçənlərə layiqli hörmət.

Şəhidlərin siyahısı inanc yoxlamasından keçiriləcək siyahı deyil. Şəhidlik xalqın yaddaşında bölünmə yox, birləşmə nöqtəsi olmalıdır.

Albert Aqarunovun yəhudi olması onun Azərbaycan uğrunda canından keçməsi faktını dəyişmir. O, bu torpaq üçün döyüşüb. Bu torpaq üçün həlak olub. Bu xalq onun adını hörmətlə çəkirsə, bu, həm vəfa borcudur, həm də Azərbaycanın vətəndaşlıq mədəniyyətinin göstəricisidir.

Bəziləri deyə bilər ki, “şəhid” sözü dini məfhumdur və ehtiyatlı işlədilməlidir. Bəli, sözlərin mənası ilə ehtiyatlı davranmaq lazımdır. Amma eyni ehtiyatı Vətən uğrunda canından keçmiş insanların xatirəsinə münasibətdə də göstərmək lazımdır. Bir insanın dini mənsubiyyətini əsas gətirib onun haqqında xalqın işlədiyi ehtiram sözünü şübhə altına almaq da çox ağır mənəvi məsuliyyətdir.

Bu cür müzakirələrdə unudulan başqa bir mühüm məqam da var: Albert Aqarunovun tanıdılması yalnız bir şəxsin tanıdılması deyil. Onun simasında Azərbaycan uğrunda döyüşmüş bütün qeyri-müsəlman və qeyri-azərbaycanlı vətəndaşların da fədakarlığı görünür. O, bir mənada bu ölkənin müxtəlifliyinin Vətən qarşısında necə birləşə bildiyini göstərən rəmzdir.

Ona görə Albert Aqarunovun adını kiçiltmək, onu “bizdən deyildi” kimi göstərmək, əslində Azərbaycan ideyasını kiçiltməkdir.

Burada başqa bir sual da ortaya çıxır: əgər bir yəhudi Azərbaycan uğrunda canından keçirsə, biz ona nə qədər sahib çıxırıq? Onun fədakarlığını nə qədər qiymətləndiririk? Onun ailəsinə, xatirəsinə, adına necə münasibət göstəririk?

Bu suallar daha ləyaqətli suallardır.

Çünki böyük xalqlar qəhrəmanlarını dar çərçivəyə salmırlar. Böyük xalqlar onların fədakarlığını anlayır, qiymətləndirir və gələcək nəsillərə doğru təqdim edir. Albert Aqarunovun hekayəsi də gələcək nəsillərə bunu deməlidir: Azərbaycan yalnız bir kimliyin deyil, bu torpağı sevən və qoruyan hər kəsin Vətənidir.

Bu, sadəcə gözəl şüar deyil. Bu, döyüş meydanında canla, qanla təsdiqlənmiş həqiqətdir.

Əlbəttə, biz bütün şəhidlərimizi daha yaxşı tanıtmalıyıq. Bunda heç bir mübahisə yoxdur. Minlərlə şəhidimizin həyatı, döyüş yolu, ailələrinin xatirələri daha sistemli şəkildə yazılmalı, çəkilməli, öyrədilməli və yaşadılmalıdır. Amma bunu etmək üçün Albert Aqarunovun adını mübahisəyə çıxarmağa ehtiyac yoxdur.

Bir şəhidin adını kiçiltməklə digər şəhidlərin haqqı ucalmır. Bir qəhrəmanın məqamını sorğulamaqla milli yaddaş daha ədalətli olmur.

Ədalət bütün şəhidlərin adını yaşatmaqdır. Ədalət Vətən uğrunda canından keçən hər kəsə dini, etnik və sosial mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hörmət göstərməkdir. Ədalət bu torpaq üçün ölən insanın kimliyinə yox, fədakarlığına baxmaqdır.

Albert Aqarunov yəhudi idi.

Bəli.

Amma o həm də Azərbaycan vətəndaşı idi. Azərbaycan əsgəri idi. Azərbaycan uğrunda döyüşən və bu yolda həyatını itirən bir qəhrəman idi.

Bu üç həqiqəti bir-birinə qarşı qoymağa ehtiyac yoxdur.

Əksinə, bu üç həqiqət birlikdə Albert Aqarunovun niyə bu xalqın yaddaşında xüsusi yer tutduğunu izah edir.

Şəhidin dini soruşulmaz.

Şəhidin Vətən uğrunda verdiyi can unudulmaz.