Narkotik bəlasında elə bir an var ki, insan artıq əvvəlki kimi özünü aldada bilmir.

Evdə hamı anlayır ki, məsələ göründüyü qədər sadə deyil; “keçib gedər”, “bir dəfə olub, daha olmaz”, “dostları pisdir, düzələr” kimi ifadələrlə vəziyyət düzələsi deyil. Artıq ortada ağır bir həqiqət var və bu həqiqət evin havasını dəyişib. O anda insanın ağlına bircə fikir gəlir: necə xilas edək? Bax, ən böyük səhvlər də çox vaxt elə həmin anda başlayır. Çünki qorxmuş adam tez inanır. Utanmış adam gizli yol axtarır. Çarəsiz adam bəzən həqiqəti yox, eşitmək istədiyi sözü axtarır. Kimsə ona “çətindir, amma mümkündür” deyəndə ağır gəlir. Amma kimsə “tez həll edirik”, “heç kim bilməyəcək”, “bir neçə günə düzələcək”, “bizdə nəticə yüz faizdir” deyəndə adamın içində bir işıq yanır. Elə bilir ki, çıxış yolu tapdı. Amma bəzən insan çıxış yolu tapdığını düşündüyü yerdə ikinci dəfə aldanır. Bu yazını da məhz ona görə yazıram. Məqsədim kimisə hədəfə almaq, hansısa qurumu, hansısa adamı qaralamaq deyil. Bu yazının məqsədi bir ailənin, bir ananın, bir atanın, bir qardaşın, bir bacının, ən əsası isə qurtulmaq istəyən insanın yanlış ümidin qurbanına çevrilməməsinə dəstək olmaqdır. Çünki narkotikdən qurtuluş var. Amma bu yol möcüzə vədləri ilə başlamır. Bu yol doğru diaqnozla, doğru mütəxəssislə, doğru müalicə ilə, ailənin ayıq iştirakı ilə və səbrlə başlayır. Ən bahalı səhv də budur: insan ağır bir bəladan xilas olmaq istəyərkən, çıxış yolunu düzgün seçmir.


Bəzən ailə elə bilir ki, əsas adamı harasa aparsınlar, bir müddət göz qabağından uzaq olsun, sonra hər şey düzələcək. Elə bil problem bir yerə təhvil verilən kimi bitir. Amma asılılıq belə işləmir. Bu, hansısa qapının ağzında qoyub qayıdacağın bir yük deyil. İnsan müalicədən sonra yenə həyata qayıdır. Eyni evə, eyni küçəyə, eyni telefona, eyni dost çevrəsinə, eyni qorxulara, eyni boşluqlara. Əgər bu mühit dəyişmirsə, əgər ailə nə etməli olduğunu öyrənmirsə, əgər insanın içindəki səbəblərlə işlənmirsə, əgər sonrakı dəstək yoxdursa, böyük edhtimalla qurtuluş yolu da yarımçıq qalacaq. Bunu açıq demək lazımdır: asılılıqdan çıxmaq təkcə maddədən uzaq qalmaq deyil. Bu, insanın bütün həyatını yenidən qurmasıdır. Yatdığı saatdan tutmuş danışdığı adamlara qədər. Pul istəmə vərdişindən tutmuş yalan danışma mexanizminə qədər. Ailənin münasibətindən tutmuş dost çevrəsinə qədər. Gündəlik məşğuliyyətindən tutmuş özünə baxışına qədər. Ona görə də “tez düzəldirik” kimi sözlərə həmişə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.


Ciddi müalicə böyük sözlə başlamır. Ciddi müalicə əvvəl insanı başa düşməyə çalışır. Nə istifadə edib? Nə qədər vaxtdır? Bədənində hansı risklər var? Psixoloji vəziyyəti necədir? Ailədə nə baş verir? Əvvəl müalicə alıb-almayıb? Qayıdanda onu hansı mühit gözləyir? Bu suallar verilmirsə, amma nəticə vəd edilirsə, orada dayanıb düşünmək lazımdır. BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının beynəlxalq standartlarında da narkotik asılılığının müalicəsinin elmi əsaslı, etik və insan hüquqlarına uyğun aparılmasının vacibliyi vurğulanır. Yəni ciddi yanaşma insanı qorxutmaqla, alçaltmaqla, gizli vədlərlə yox, sübuta əsaslanan müalicə və davamlı dəstəklə qurulur. Burada bir şeyi də qarışdırmayaq. Hər çətin, uzun və bahalı müalicə yaxşı müalicə demək deyil. Hər gözəl danışan adam da mütəxəssis demək deyil. Hər “bizdə çox adam düzəlib” sözü də sübut deyil. Ailələr bəzən ad, reklam, tanış məsləhəti, qorxu və utanc arasında seçim etməyə məcbur qalır. Amma bu seçim tələsik veriləcək qərar deyil. Çünki yanlış yerə atılan addım təkcə pul itkisi deyil. Vaxt itkisidir. Ümid itkisisidir. Bəzən də insanın “məndən onsuz da heç nə alınmır” fikrinə daha çox inanmasıdır. 

Bir ailə təsəvvür edin. Aylarla, bəlkə illərlə bu bəlanın içində əzilib. Nəhayət qərar verir ki, kömək axtarsın. Gedib elə bir yerə düşür ki, orada onlara hər şey çox asan göstərilir. Deyirlər, narahat olmayın, biz həll edəcəyik. Ailəyə heç nə izah olunmur. Müalicədən sonra nə olacağı danışılmır. İnsanın vəziyyəti ciddi qiymətləndirilmir. Sadəcə ümid verilir. Bir müddət sonra problem geri qayıdır. Bu dəfə ailə daha çox sınır. İnsan daha çox utanır. Hamı bir-birinə daha az inanır. Evdə belə bir cümlə dolaşmağa başlayır: “Demək, heç nə kömək etmir”. Halbuki bəlkə də kömək etməyən müalicə deyil, yanlış seçilən yol idi. Asılılıq müalicə oluna bilən problemdir. Amma hamı üçün eyni yol yoxdur. ABŞ Milli Narkotiklərdən Sui-istifadə İnstitutunun müalicə prinsiplərində də qeyd olunur ki, hər kəsə uyğun tək bir müalicə forması yoxdur, müalicə insanın vəziyyətinə, ehtiyaclarına və problemin xüsusiyyətlərinə uyğun seçilməlidir. Bu çox sadə həqiqətdir: eyni dərd kimi görünən şey hər insanda eyni səbəbdən yaranmır. Biri illərlə istifadə edib, biri yeni başlayıb, biri ailəsindən gizlədir, biri artıq evini dağıdıb, biri təkcə maddə ilə yox, borcla, qorxu ilə, cinayət çevrəsi ilə də sıxılıb. Biri depressiyadadır, biri aqressivdir, biri qurtulmaq istəyir, amma qorxur, biri isə hələ probleminin adını belə qəbul etmir. Bunların hamısına eyni sözlə, eyni üsulla, eyni müddətlə yanaşmaq olmaz. Ailə də bunu bilməlidir: müalicə yalnız “apar, qoy, gətir” işi deyil. Ailə də prosesin içində olmalıdır. Necə danışacağını öyrənməlidir. Nəyə pul verməyəcəyini bilməlidir. Hansı yalana inanmayacağını anlamalıdır. Hansı sərhədi qoyacağını, hansı anda həkimə müraciət edəcəyini, hansı çevrədən uzaq durmağın vacib olduğunu bilməlidir. Yəni ailə sadəcə tamaşaçı deyil. Ailə ya sağalma prosesinə kömək edir, ya da bilmədən köhnə dövrü davam etdirir.
Bəzən valideyn elə bilir ki, övladını sevmək onun hər dediyinə inanmaqdır. Xeyr. Asılılıqda sevgi təkcə yumşaqlıq deyil. Sevgi bəzən “yox” deməyi bacarmaqdır. Pul verməməkdir. Yalanı qəbul etməməkdir.

Gizlətməməkdir. Mütəxəssisə getməkdə israr etməkdir. Evin içində qayda qurmaqdır. Amma eyni zamanda sevgi təhqir deyil. Alçaltmaq deyil. Hamının yanında biabır etmək deyil. “Onsuz da səndən adam olmaz” demək deyil. Bu iki yanlışın ikisi də təhlükəlidir: bir tərəfdə kor yumşaqlıq, o biri tərəfdə amansız sərtlik. Doğru yol isə bunların arasında bir yerdədir: insanı atmadan, amma problemin də böyüməsinə imkan vermədən dayanmaq. Yanlış vədləri ayırd etmək üçün ailənin bir neçə sadə sualı olmalıdır. Bu müalicəni kim aparır? Bu adamın və ya mərkəzin peşəkar əsası nədir? İlk qiymətləndirmə necə aparılır? Müalicə planı nəyə görə belə seçilir? Ailə bu prosesdə nə etməlidir? Müalicədən sonra dəstək necə davam edəcək? Riskli anlarda kimə müraciət etmək lazımdır? Əgər bu suallara aydın cavab yoxdursa, amma əvəzində böyük sözlər çoxdursa, diqqətli olmaq lazımdır. ABŞ-da asılılıq və psixi sağlamlıq xidmətləri üzrə rəsmi dövlət qurumu olan SAMHSA keyfiyyətli asılılıq müalicəsi axtaranlar üçün hazırladığı bələdçidə də müalicə yerinin peşəkarlığına, sübuta əsaslanan yanaşmalara, ailənin roluna və müalicədən sonrakı dəstəyə diqqət etməyi əsas əlamətlərdən sayır. Deməli, ciddi yardım təkcə “biz sağaldırıq” demir. Ciddi yardım izah edir. Sual verir, plan qurur, ailəni prosesdən kənarda saxlamır, müalicədən sonranı da düşünür. Çünki narkotikdən qurtulmaq istəyən insan üçün ən təhlükəli vaxtlardan biri də “artıq hər şey yaxşıdır” deyilən vaxtdır. İnsan bir müddət uzaq qalır, ailə sevinir, hamı rahat nəfəs alır. Sonra yavaş-yavaş köhnə münasibətlər qayıdır. Köhnə dostlardan mesaj gəlir. Evdə köhnə dava yenə başlayır. Boş vaxt yenə artır. Pul məsələsi yenə açılır. Yalanlar yenə sınaqdan keçir. Əgər bu mərhələyə hazırlıq yoxdursa, təhlükə geri qayıda bilər. Ona görə müalicədən sonra həyatın necə qurulacağı müalicənin özü qədər vacibdir.


Bu yazını oxuyan insan bəlkə özü bu bəladan çıxmaq istəyir. Sənə ayrıca demək istəyirəm: möcüzə axtarma. Çünki möcüzə vədi çox şirin səslənir, amma səni aldada bilər. Sənə real yol lazımdır. Çətin olacaq, amma mümkündür. Təkbaşına “bu dəfə alınacaq” deməklə yox, peşəkar kömək, dürüstlük, ailə və ya güvəndiyin insanların dəstəyi, gündəlik həyatını dəyişmək və köhnə tələlərdən uzaqlaşmaqla. Kömək istəmək zəiflik deyil. Kömək istəmək adamın öz həyatını geri almaq istəməsidir. Amma kimdən kömək istədiyin də önəmlidir. Səni qorxudan, alçaldan, möcüzə vəd edən, hər şeyi gizli və sürətli həll edəcəyini deyən, ailəni prosesdən tam kənarda saxlayan, müalicədən sonrakı həyatı danışmayan yerlərə və adamlara qarşı ayıq ol. Sənin həyatın kiminsə şirin sözünə təslim ediləcək qədər ucuz deyil. Ailələr də bunu bilməlidir: ən doğru yardım çox vaxt ən gur səslə reklam olunan yardım deyil. Bəzən ən doğru yol sakit, ciddi və peşəkar olur. Böyük söz vermir, amma addım-addım gedir. Ailədən də səbr istəyir, məsuliyyət istəyir, dəyişiklik istəyir. Çünki bu işdə yalnız istifadə edən adam dəyişməli deyil. Ev də dəyişməlidir. Danışıq da dəyişməlidir. Pul münasibəti də dəyişməlidir. Gizlətmək vərdişi də dəyişməlidir. Ən əsası, ailənin məsələyə baxışı dəyişməlidir. Narkotikdən qurtuluş bir qapıdan girib o biri qapıdan çıxmaq deyil. Bu, uzun bir yoldur. Bəzən geri çəkilmələr ola bilər, bəzən çətin günlər ola bilər, bəzən insan yenə yıxıla bilər. Amma yıxılmaq yolun bitməsi deyil. Əsas məsələ həmin an yenə düzgün köməyə qayıtmaqdır. Buna görə də ailələrə ən vacib sözüm budur: çarəsiz anınızda tələsməyin. Qorxu ilə qərar verməyin. Utancın sizi gizli və şübhəli qapılara aparmasına imkan verməyin. “Heç kim bilməsin” arzusu bəzən sizi ən yanlış seçimə aparır. Bəli, hər şeyi hamıya danışmaq lazım deyil. Amma doğru mütəxəssisə danışmaq lazımdır. Əlbəttə, ailənin adını düşünməsi başadüşülən və təbiidir. Amma insanın həyatını ailənin adından aşağı qoymaq olmaz. 
Bəli, tez nəticə istəyirsiniz. Hamı istəyər. Amma tez vəd edilən hər nəticə doğru nəticə deyil. Ən bahalı səhv də budur: insan narkotikdən qurtulmaq istəyir, amma ümidini yanlış qapıya tapşırır. Və o qapı bağlananda, əlində daha az pul, daha az inam, daha az güc qalır. Bunu yaşamamaq üçün ayıq olmaq lazımdır. Narkotikdən çıxış yolu var. Bunu mütləq bilmək lazımdır. Amma çıxış yolu yalançı rahatlıqdan yox, ciddi addımdan başlayır. Peşəkar yardım, düzgün müalicə, ailənin iştirakı, müalicədən sonrakı dəstək və insanın öz dürüst qərarı bir yerdə olanda ümid gerçək ümidə çevrilir. Ümid yaxşı şeydir. Amma ümid kor olmamalıdır. Ümid insanın gözünü bağlamamalı, yolunu göstərməlidir. Çünki narkotik insanı bir dəfə aldadır. Yanlış ümid isə bəzən ailəni ikinci, üçüncü dəfə, bəzən də həmişəlik yorur. Bu bəladan qurtulmaq istəyənlərin ən bahalı səhvi möcüzəyə inanmaqdır. Ən doğru addım isə gerçəyi qəbul edib düzgün kömək axtarmaqdır.


Reportyor.az 

Sərkərdə Sərxanoğlu









KARUSEL / CƏMİYYƏT / YAZARLAR