Gecədir. Adam telefonuna baxır. Sabah kredit ödənişi var, hesabındakı məbləğ çatmır. Kimdənsə borc istəməyi düşünür, amma bunu düşünməyin özü də ona ağır gəlir — artıq üçüncü dəfə olacaq. Elə bu an telefonuna bir mesaj gəlir.

Tanıdığı, uzaq da olsa tanıdığı bir adamdan: "Bir şey var, vaxtında qoşulsan, peşman olmayacaqsan". İlk anda inanmır, hətta bir az gülümsəyir — "yenə bunlardan biri". Sonra ekranı bir az aşağı sürüşdürür. Tanıdığı bir üzü görür — qonşusunun qızı, ya keçmiş iş yoldaşı — yeni bir şeydən danışır, arxa fonda təzə bir mətbəx, ya da bir bilet şəkli. Və o anda içindəki səs dəyişir. Artıq şübhə yox, ehtiyac danışır: "bəlkə doğrudan da..."
Bu cür fırıldaq şəbəkələri təkcə "sadəlövh" insanları hədəf almır — məhz bu gecəni, məhz bu anı hədəf alır. Onlar tez-tez açılır, bir müddət fəaliyyət göstərir, sonra süqut edir — və bir müddət sonra elə həmin insanlara, yeni adla, yeni loqo ilə, eyni vədlə təkrar gəlir. Çünki fırıldaqçının hədəfi sənin pulundur — sadəcə ora çatmaq üçün o, sənin çarəsiz qaldığın anı gözləyir.
Bunu deyəndə kimisə axmaq, kimisə sadəlövh çıxarmaq istəmirəm — əksinə. Bu tələyə düşən adam çox vaxt elə işini itirmiş adamdır. Ya da işi var, amma maaşı ailənin xərcinə çatmır. Yaxud pensiyası dərmanla kommunal arasında əriyən qocadır. Ya da hər gün telefonunda başqalarının "uğurunu" görüb özünü geridə hiss edən gəncdir. Bunların heç biri acgözlükdən pul axtarmır — sadəcə bir az nəfəs almaq istəyir. Və məhz bu ehtiyac anı, sənin ən ayıq olduğun an deyil, ən yorğun olduğun andır — fırıldaqçı da elə bunu gözləyir. Əlbəttə, bu insanı tam məsuliyyətsiz də göstərmək olmaz — sonda qərarı verən özüdür. İnsan bu qərarı verməyə məcbur edilmir; sadəcə onu, həyatının ən zəif, ən sıxışmış anında verir.
İndi gəlin sistemin ən qorxulu tərəfinə baxaq. Bu, çoxlarının bildiyi "piramidadır, təhlükəlidir" cümləsindən daha dərin bir şeydir. Bu şəbəkələr elə ona görə inandırıcı görünür ki, ilk günlərdə doğrudan da bəzi insanlara pul ödənilir. Onlar bunu real qazanc sanır, sevinir, dostunu çağırır, "mən özüm əvvəl şübhələnirdim, amma..." deyir. Amma o pul, satılan məhsuldan, görülən işdən gəlmir — sadəcə arxadan gələn yeni insanların qoyduğu puldur. Yəni ilk qazanan adam çox vaxt fırıldaqçının şüurlu ortağı olmur. O, hələ özünün də kiminsə zərərinə qazandığını anlamayan, ən inandırıcı reklama çevrilir.


Burada iki oxşar, amma eyni olmayan formanı ayırmaq lazımdır. Klassik Ponzi sxemində təşkilatçının özü yeni gələnlərin pulu ilə əvvəlki iştirakçılara ödəniş edir — sən şəxsən kimisə cəlb etməyə borclu deyilsən. Piramida sistemində isə hər iştirakçı qazanmaq üçün özü yeni adam gətirməyə məcburdur. Bu gün sosial mediada gördüyümüz "zəncir" modellərinin əksəriyyəti məhz bu — piramida — formasındadır, elə ona görə də "dəvət et" düyməsi bu qədər mərkəzi yer tutur.

Rəqəmlərə baxaq, çünki riyaziyyat burada hər sözdən sərtdir. Tutaq ki, sən 3 nəfər gətirirsən, onların hər biri də 3 nəfər. 4-cü pillədə 81 adam olur, 8-ci pillədə 6 500-ü keçir, 15-ci pillədə isə lazımi insan sayı artıq bütün ölkə əhalisini aşır. Yəni sistemin çökməsi pis idarəçilikdən yox, sırf riyazi imkansızlıqdan asılıdır — bu sistem "çökə bilər" demək düzgün deyil, bu sistem yalnız gecikə bilər.

Bunu bir nəfər icad etməyib, amma bir nəfər dünyaya öz adı ilə tanıdıb. İtaliyadan illər əvvəl Amerikaya cibində cəmi bir neçə dollarla gəlmiş Çarlz Ponzi, 1920-ci ildə Bostonda, beynəlxalq poçt kuponlarının ölkələr arasında dəyər fərqindən qazanc əldə etmək fikri ilə çıxış edir. Fikrin özü kiçik miqyasda doğrudur. Amma Ponzi bunu nəhəng vədə çevirir — 45 gündə 50 faiz, 90 gündə 100 faiz. Pul selə çevrilir, bir neçə ayda milyonlarla dollar toplanır. Real biznes bu qədər gəlir yarada bilməzdi — deməli, "mənfəət" adı ilə ödənilən pul, əslində yeni qoşulanların pulu idi. Bir müddət sonra jurnalistlər hesabı yoxlayır, sistem günlər içində çökür, Ponzi həbs olunur, illər sonra kasıb, unudulmuş halda Braziliyada dünyasını dəyişir. Amma adı qalır: bu gün "Ponzi sxemi" deyiləndə, məhz bu — yeni gələnin pulu ilə köhnəni ödəmək — nəzərdə tutulur.

Bu, tarixdə tək belə hadisə deyil, onlarla, bəlkə də yüzlərlə belə nümunə var. 1990-cı illərin ortasında, Sovetdən sonrakı Rusiyada, Sergey Mavrodi adlı bir adam MMM adlı bir şirkət qurur. Burada fərq başqa idi — Mavrodi insanlara sadəcə qazanc yox, yeni bir həyat vəd edirdi. Televiziyada gündə dəfələrlə eyni reklam gedirdi: sadə, tanış bir kişi surəti (əslində aktyorun canlandırdığı obraz) əvvəl arvadına çəkmə alır, sonra kürk, sonra artıq xaricə səfərə gedir — hər dəfə bir az da varlanaraq. Milyonlarla insan bu obrazda özünü gördü. Növbələr yüzlərlə metr uzanırdı. Bir müddət sonra sistem çökdü, milyonlarla insan yığdığı pulu itirdi. Burada əsas dərs Ponzidən fərqlidir: insanları aldadan təkcə rəqəm vədi deyildi — "hamı qoşulub, mən niyə geri qalım" hissi idi. Kütlə psixologiyası, riyaziyyatdan asılı olmadan insanı bu sistemə apara bilir — amma sistemin öz çöküşü yenə riyaziyyatdan qaça bilmir.


Məsələnin diqqətçəkən bir tərəfi də var ki, bu tələyə yalnız imkansızlar düşmür. 2008-ci ildə ABŞ-da Bernard Madoff-un idarə etdiyi investisiya şirkətinin Ponzi sxemi üzə çıxanda, zərərçəkənlər arasında varlı və təcrübəli investorlar, maliyyə qurumları, xeyriyyə fondları və pensiya vəsaitinə arxalanan adi insanlar da vardı. Çünki fırıldaq insanın cibinə yox, onun inamına, “bu adam mənə yalan deməz” düşüncəsinə oynayır..
Üç fərqli dövr, üç fərqli məkan, amma eyni skelet: özündən sonrakının hesabına dolanmaq. Dekor dəyişir, ekrandakı üz dəyişir — bu gün orada lüks həyatını nümayiş etdirən, uğur hekayəsi danışan başqa biri var — amma insanın tez inanmaq, tez nəfəs almaq ehtiyacı yüz il əvvəlki ilə eynidir..
Bunu deyəndə "sosial e-ticarət", "onlayn qazanc", "komanda qur", "passiv gəlir" kimi sözləri avtomatik cinayət əlaməti kimi göstərmək istəmirəm — bu sözlərin arxasında real, dürüst işlər də var. Meyar sadədir: əgər gəlirin əsas mənbəyi satılan məhsulun, göstərilən xidmətin real dəyəri deyil, sadəcə yeni qoşulanların ödədiyi puldursa — orada təhlükə var. Bahalı maşın şəkli, tanınmış üz, ofis görüntüsü, xaricə səfər, "özüm qazanmışam" videosu — bunların heç biri bu sualın cavabını dəyişmir: pul əslində haradan gəlir?

Gecə telefonuna baxan o adama qayıdaq. Ona demək istədiyim bu deyil ki, "sən niyə belə asanlıqla inanırsan". Onun içindəki sıxıntı, kredit qorxusu, borc istəməkdən utanma — bunların heç biri ayıb deyil, bunlar sadəcə həyatdır. Amma məhz o sıxıntı içində verilən bir qərar, bəzən insanın bütün ömründəki ən bahalı qərara çevrilə bilir. Növbəti dəfə telefonuna o mesaj — "vaxtında qoşulsan, peşman olmayacaqsan" — gələndə, özünə sadəcə bir sual ver: bu pul haradan gəlir? Cavabı tapana qədər, barmağını o düyməyə basma.




Reportyor.az 

Sərkərdə Sərxanoğlu








BANNER / GÜNDƏM / YAZARLAR