Narkotik çox vaxt insanı bir gündə yıxmır. Elə buna görə də təhlükəlidir. Əgər hər şey bir anda baş versəydi, bəlkə də adam özü də qorxardı, ailəsi də tez ayılardı, dostları da təhlükəni görərdi. Amma narkotik çox vaxt sakit gəlir.

Əvvəl insanın davranışına toxunur. Sonra yaddaşına. Sonra iradəsinə. Sonra ailədəki yerinə. Sonra işinə, dərsinə, dostlarına, gələcəyinə. Bir gün baxırsan ki, adam hələ sağdır, nəfəs alır, danışır, evə girib-çıxır. Amma əvvəlki adamdan çox az şey qalıb. Narkotik insanı tədricən silir. Əvvəlcə insan özünə bəhanə tapır. “Mən nə etdiyimi bilirəm”,  “istəsəm dayandıraram”, “hamı yalandan böyüdür” deyir. Ən qorxulusu da budur ki, insan bir müddət öz yalanına özü də inanır. Ailə də ilk vaxtlar çox şeyi başqa adla çağırır. Yorğundur deyir. Əsəbidir deyir. Dostları dəyişib deyir. Stress keçirir deyir. Həyatda çətin dövrüdür deyir. Bəzən bunların hamısı doğrudan da ola bilər. Amma narkotik varsa, artıq söhbət sadəcə  yorğunluqdan getmir. Orada insanın içində başqa bir dağılma başlayır. 

Narkotik ilk növbədə insanın beyninə əl uzadır. Bunu elmi qurumlar da açıq deyir. NIDA, yəni ABŞ Milli Narkotiklərdən Sui-istifadə İnstitutu, asılılığın beyin və davranışa təsir edən ciddi problem olduğunu bildirir. Yəni bu məsələ təkcə “xasiyyət pozuldu”, “tərbiyə çatmadı”, “iradəsi zəif çıxdı” söhbəti deyil. Asılılıq insanın düşünməsinə, qərar verməsinə, özünü idarə etməsinə təsir edir. Amma gəlin bunu sadə dillə deyək. Adam əvvəlki kimi düşünmür. Əvvəl verdiyi sözün arxasında dayana bilirdi, indi söz verir, sonra pozur. Əvvəl ailəsinin üzünə rahat baxırdı, indi baxışını qaçırır. Əvvəl pulun qədrini bilirdi, indi pul onun əlində dayanmır. Əvvəl səhv edəndə utanırdı, indi yalanı yalanla örtməyə çalışır. Narkotik beyində yalnız yaddaşı pozmur. Adamın özünə münasibətini də dəyişir. Bir vaxtlar “mən bunu etmərəm” dediyi şeyi edir. Bir vaxtlar utandığı davranışı təkrar edir. Bir vaxtlar uzaq durduğu adamlarla oturub-durur. Sonra da özü-özünü tanıya bilmir. Bu, insanın içəridən silinməsidir. Yaddaş da təkcə dərsi, işi, tarixi unutmaq deyil. Bəzən insan verdiyi əziyyəti unudur. Anasının üzündəki narahatlığı unudur. Atasının ona olan etibarını unudur. Özünün bir vaxtlar nə olmaq istədiyini unudur. Ən ağrılısı budur: insan əvvəl arzularını unudur. Çünki narkotik insanın sabahını kiçildir. Ona yalnız bu günü düşündürür. İndi pul tapmaq. İndi rahatlamaq. İndi gizlətmək. İndi yalanı necə örtmək. Sabah nə olacaq, ailə nə çəkəcək, bədən nə hala düşəcək, həyat hara gedəcək, bunlar arxa plana keçir. Bir insanın gələcəyi arxa plana keçəndə isə deməli təhlükə artıq çox yaxındır.

Sonra bədən danışmağa başlayır. Yuxu pozulur. Üz dəyişir. Gözlər əvvəlki kimi baxmır. İştaha gedir, ya da bədən tamamilə başqa rejimə düşür. Adam tez yorulur, tez əsəbiləşir, tez dağılır. Bəzən saatlarla susur, bəzən kiçik bir sözə partlayır. Evdəkilər artıq onun halını ölçməyə başlayır: bu gün necə gəldi, necə danışdı, gözü necədir, səsi necədir? Ailə normal yaşamağı unudur. Çünki narkotik təkcə istifadə edən insanın bədəninə girmir. Evin havasına da girir. Amma yenə də ən böyük zərbə yavaş gəlir. Bir gün adam işə gecikir. Bir gün dərsə getmir. Bir gün evdən pul istəyir. Bir gün telefonunu gizlədir. Bir gün ailəsinin sualına əsəbiləşir. Bir gün dostlarından uzaqlaşır. Bir gün başqa dostlar peyda olur. Bunların hər biri ayrı-ayrı baxanda bəlkə də böyük hadisə kimi görünmür. Amma hamısı bir yerə yığılanda insanın həyat xəritəsi dəyişir. NIMH, yəni ABŞ Milli Psixi Sağlamlıq İnstitutu da qeyd edir ki, maddə istifadəsi problemləri insanın işində, məktəbində və münasibətlərində ciddi çətinliklər yarada bilər. Bu cümlə kağız üzərində sadə görünür. Amma həyatda bunun mənası çox ağırdır. İşini itirən adam təkcə maaşını itirmir, özünə inamını itirir. Məktəbdən uzaqlaşan gənc təkcə dərs buraxmır, gələcəklə əlaqəsini zəiflədir. Ailədən uzaqlaşan insan təkcə evdən çıxmır, qayıdacağı yeri də yaralayır. Narkotik insanın ətrafındakı bağları bir-bir qırır. Əvvəl dostlar dəyişir. Sonra ailə ilə danışıq dəyişir. Sonra iş, dərs, məsuliyyət arxa plana keçir. Sonra adamın həyatında yalnız bir mərkəz qalır: asılılıq. İnsan hər şeyi onun ətrafında qurmağa başlayır. Haradan pul tapsın? Kimdən gizlətsin? Kimə nə desin? Hansı yalan daha inandırıcı olar? Kimdən borc alsın? Kimə söz verib yenə pozsun? 



Bir yerdən sonra adamın bütün günü yaşamaqdan çox gizlətməyə sərf olunur. Bu da başqa bir silinmədir. İnsan əvvəl azadlığını itirir, sonra da bunu etiraf etməyə gücü çatmır. Asılılıq elə bir tələdir ki, insan bəzən özünü azad hesab etdiyi anda ən çox əsir olur. Deyir ki, mən istəyirəm, ona görə edirəm. Amma əslində artıq istəmədən də ona doğru gedir. Deyir ki, nəzarət məndədir. Amma hər şey nəzarətdən çıxanda da bu cümləni təkrarlayır. Bu bəlanın ən amansız tərəfi odur ki, insanın dilini də dəyişir. Əvvəl “etmərəm” deyir. Sonra “bir dəfəlikdir” deyir. Sonra “istəsəm dayandıraram” deyir. Sonra “mənə qarışmayın” deyir. Sonra “pul lazımdır” deyir. Sonra isə susur. Və bəzən ailə həmin susqunluğun içində öz övladını, qardaşını, bacısını, həyat yoldaşını tanımağa çalışır. Narkotik ailədə etibarı da silir. Bir evdə etibar itəndə, orada hər şey çətinləşir. Pul masanın üstündə rahat qalmır. Telefon zəngi adi zəng kimi görünmür. Gecikmək sadəcə gecikmək olmur. Qapının bağlı qalması, otağa çəkilmək, göz-gözə gəlməmək, hər şey sual doğurur. Ailə yorulur. İstifadə edən adam da yorulur. Amma heç kim normal danışa bilmir. Biri gizlədir, biri izləyir. Biri yalan danışır, biri şübhələnir. Biri qaçır, biri sıxır. Ev ev olmaqdan çıxır, narahatlıq yuvasına çevrilir. Narkotik insanı bəzən ailəsindən fiziki olaraq ayırmır. Eyni evdə saxlayır, amma araya görünməyən divar çəkir.

Məsələnin ən ağır tərəflərindən biri də cinayətə sürüklənmə riskidir. Hər asılılıq yaşayan insan cinayət etmir. Bunu demək ədalətsizlik olar. Amma asılılıq ağırlaşdıqca, pul ehtiyacı, borc, qorxu və təzyiq insanı çox təhlükəli qərarlara yaxınlaşdıra bilər. Əvvəl evdən xırda pul götürmək kimi görünən şey sonra daha böyük yalanlara, daha ağır addımlara çevrilə bilər. Bu da insanın adını silir. Bir vaxtlar ailədə etibar edilən adam indi şübhə ilə xatırlanır. Bir vaxtlar sözünə inanılan adam indi “görəsən yenə nə yalan uydurur?” sualının içində qalır. Bir vaxtlar gələcəyindən danışılan adam indi yalnız problemin adı ilə çağırılır. Narkotik insanı cəmiyyətdən də ayırır. Əvvəl adam özü uzaqlaşır. Çünki utanır. Çünki əvvəlki halı ilə indiki halı arasında fərqi görür. Çünki insanların baxışından qaçır. Sonra cəmiyyət də onu kənara itələyir. İş tapmaq çətinləşir. Münasibətlər qırılır. Köhnə çevrə dağılır. Yeni çevrə isə çox vaxt onu daha da dərinə aparır. Beləliklə insan tək qalır. Amma bu təkliyin içində yenə də bir sual qalır: doğrudanmı hər şey bitib?
Xeyr. Bunu mütləq demək lazımdır. Narkotik insanı hissə-hissə silə bilər, amma insan vaxtında kömək istəyərsə, düzgün müalicə alarsa, ailə də doğru mövqe tutarsa, geri dönüş mümkündür. Bu yol asan deyil. Bir günə olmur. Təkcə sözlə olmur. Təkcə qorxutmaqla olmur. Amma mümkündür. Çünki asılılıq insanı dəyişdirsə də, insanı tamamilə bir sözə çevirmək olmaz. O, yalnız “narkotik istifadəçisi” deyil. O, kiminsə övladıdır. Kiminsə qardaşıdır. Kiminsə bacısıdır. Kiminsə atasıdır. Kiminsə anasıdır. Bir vaxtlar arzuları olan, gülən, sevən, ümid edən, gələcəyə baxan bir insandır. Bunu unutmaq olmaz. Amma onu xilas etmək üçün də həqiqətin adını çəkmək lazımdır. “Heç nə yoxdur” deməklə, “keçib gedər” deməklə, “camaat bilməsin” deyə gizlətməklə bu bəla yüngülləşmir. Əksinə, vaxt gedir. Vaxt getdikcə narkotik daha çox yer tutur. Əgər bir insanın yaddaşı dəyişirsə, davranışı dəyişirsə, çevrəsi dəyişirsə, pul münasibəti dəyişirsə, evlə bağı qopursa, yalanlar artırsa, orada “gözləyək” demək təhlükəli ola bilər. Vaxtında danışmaq, vaxtında mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. Vaxtında ailə olaraq doğru mövqe tutmaq lazımdır. Və ən əsası, insanın özü də bir yerdə dayanıb deməlidir: “Mən artıq belə davam edə bilmərəm”. Bu cümlə çox ağırdır. Amma bəzən xilas yolu məhz oradan başlayır.

Narkotik insanı birdən öldürmür. Əvvəl onun sabahını əlindən alır. Sonra yaddaşını. Sonra iradəsini. Sonra ailədəki yerini. Sonra dostlarını. Sonra işini, dərsini, gələcəyini. Sonra da insanın öz gözündəki dəyərini. Axırda adam hələ yaşayır, amma əvvəlki həyatından qalanları axtarmağa başlayır. Ona görə bu bəlanı kiçiltmək olmaz. “Bir dəfə ilə nə olacaq?” demək olmaz. “Hamı edir” deyib keçmək olmaz. “Öz işidir” deyə kənara çəkilmək olmaz. Çünki narkotik insanı yalnız bir anda yıxmır. Onu günbəgün, addım-addım, hissə-hissə silir. Və biz o silinməni nə qədər tez görsək, bir insanı geri qaytarmaq şansımız o qədər çox olar.


Reportyor.az 

Sərkərdə Sərxanoğlu








KARUSEL / CƏMİYYƏT / YAZARLAR