Özbəkistan və Türkiyə arasındakı münasibətlərdə "hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq" düsturu son illərdə sadəcə diplomatik tərif olmaqdan çıxıb və getdikcə ikitərəfli əməkdaşlığın faktiki mahiyyətini əks etdirir. Siyasi dialoq, iqtisadi əməkdaşlıq, humanitar əlaqələr və nəqliyyat əlaqəsi sistemli Özbəkistan-Türkiyə münasibətlərinin sabit sütunlarını təşkil edir.

İki ölkə arasında tərəfdaşlığın hazırkı vəziyyətinin təhlili Daşkənd və Ankaranın hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq üçün institusional arxitektura qurduğunu təsdiqləyir. İkitərəfli qarşılıqlı əlaqənin əsas mexanizmi hər iki dövlətin prezidentlərinin həmsədrliyi ilə keçirilən və dördüncü iclasının 2026-cı ildə keçirilməsi planlaşdırılan Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurasıdır. Bu format sistemli siyasi dialoqu və geniş sahələrdə birgə səylərin əlaqələndirilməsini təmin edir.
Bu institusional sistemin effektiv fəaliyyətində mühüm amil Prezidentlər Şavkat Mirziyoyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında müntəzəm telefon danışıqları və beynəlxalq tədbirlər çərçivəsində görüşlər vasitəsilə davam etdirilən aktiv və etibarlı dialoqdur. Belə dinamika strateji qarşılıqlı əlaqəyə şəxsi ölçü verir və hər iki ölkənin hökumətləri, biznesləri və ekspert icmaları səviyyələrində praktik əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi üçün əlverişli mühit yaradır.

Özbəkistan-Türkiyə münasibətləri Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində əməkdaşlıq vasitəsilə əlavə ölçü qazanır. Daşkənd və Ankaranın bu təşkilatın fəaliyyətində iştirakı ikitərəfli təşəbbüslərin daha geniş regional səviyyəyə qaldırılmasına və Türk dünyasının digər ölkələri ilə sinerji tapmasına imkan verir. 2025-ci ildə keçirilənlər də daxil olmaqla, TDT zirvə görüşləri iştirakçıların iqtisadiyyat və nəqliyyatdan mədəniyyətə və rəqəmsal inkişafa qədər əməkdaşlığa praktiki məzmun vermək öhdəliyini nümayiş etdirdi.

Özbəkistan və Türkiyə üçün bu, birgə layihələrin irəliləməsi, regional gündəliyə yanaşmaların uyğunlaşdırılması və daha geniş geosiyasi məkanda mövqelərinin möhkəmləndirilməsi üçün imkanlar yaradır.
Özbəkistan-Türkiyə əməkdaşlığı əhəmiyyətli regional və beynəlxalq ölçülər daşıyır. 2026-cı ilin yanvar ayında "4+4" formatında keçirilən görüşdə tərəflər Əfqanıstan, Qəzza, Ukrayna və Suriyadakı vəziyyət də daxil olmaqla regional və beynəlxalq məsələləri müzakirə etdilər. Bu, iki dövlətin beynəlxalq gündəliyin əsas maddələri üzrə mövqelərini əlaqələndirmək niyyətini nümayiş etdirir.
Özbəkistan-Türkiyə tərəfdaşlığının siyasi anlaşmasının və institusional möhkəmlənməsinin gücləndirilməsi fonunda ikitərəfli münasibətlərin iqtisadi komponenti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və onların gələcək inkişafı üçün əsas hərəkətverici qüvvəyə çevrilir.
Özbəkistan və Türkiyə arasında ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq son illərdə ardıcıl irəliləyiş nümayiş etdirib. Orta müddətli dövrdə ikitərəfli ticarət dövriyyəsini 5 milyard ABŞ dollarına, uzunmüddətli dövrdə isə 10 milyard ABŞ dollarına çatdırmaq hədəfi aktual olaraq qalır və ikitərəfli əlaqələrin potensialını əks etdirir. 2025-ci ildə ticarət həcmi 3 milyard ABŞ dollarını keçib ki, bu da səkkiz il əvvəlki rəqəmlərlə müqayisədə əhəmiyyətli irəliləyiş deməkdir.
İqtisadi qarşılıqlı əlaqənin strukturu xüsusilə diqqətəlayiqdir. Münasibətlər təkcə ticarəti deyil, həm də sabit investisiya iştirakının formalaşdırılmasını əhatə edir. 2025-ci ilin sonuna qədər ölkədə Türkiyə kapitalının iştirakı ilə 2100-dən çox müəssisə fəaliyyət göstərirdi ki, bu da Özbəkistanda davamlı Türkiyə biznes ekosisteminin qurulmasının və Özbəkistanın xarici tərəfdaşları arasında ən yüksək göstəricilərdən birinin sübutudur. Türkiyədən birbaşa investisiyaların dinamikası bu əməkdaşlıq sahəsinin getdikcə gücləndiyini əyani şəkildə təsdiqləyir: 2024-cü ildə Özbəkistana 2,2 milyard ABŞ dolları, 2025-ci ilin yanvar-oktyabr ayları ərzində isə 2,9 milyard ABŞ dolları investisiya qoyulub.


Tərəflər iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirmək üçün sistemli işlər aparırlar. Xüsusilə, 21 yanvar 2026-cı ildə keçirilən Birgə Strateji Planlaşdırma Qrupunun 4-cü iclasında Birgə İqtisadi Komissiyanın (BİK) 8-ci iclasının Fəaliyyət Planının həyata keçirilməsində irəliləyişlər qeyd edildi. BİK-nin Özbəkistan və Türkiyə arasında praktik ticarət və iqtisadi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi üçün effektiv mexanizm kimi əsas rolu vurğulandı.
Özbəkistan üçün Türkiyə ilə əməkdaşlıq dəyərlidir, çünki türk biznesləri təkcə kapital deyil, həm də idarəetmə təcrübəsi, texnologiya və istehsal mədəniyyəti gətirir. Türkiyə üçün Özbəkistan bazarı 38 milyondan çox əhalisi və artan daxili tələbatı olan dinamik inkişaf edən iqtisadiyyat kimi cəlbedicidir. Bu mənada qarşılıqlı əlaqə getdikcə qarşılıqlı tamamlayıcılıq xarakteri alır.
2025-ci ilin diqqətəlayiq tendensiyalarından biri iki ölkə arasında, əsasən aviasiya sektorunda nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı idi. Həftəlik uçuşların sayı 97-yə çatdı, marşrutlar isə 8 istiqamətə genişləndi. Daşkənd, Səmərqənd, Namanqan, Əndican, Ankara, İstanbul və İzmir arasında birbaşa uçuşların coğrafiyasının və tezliyinin genişlənməsi biznes mobilliyinin, turist axınlarının və humanitar əlaqələrin artmasına kömək edir. Həm milli, həm də özəl daşıyıcılar tərəfindən yeni marşrutların istifadəyə verilməsi daha da yaxınlaşma istiqamətində mühüm praktik addım oldu.

Uçuş sayının artması təkcə sərnişinlərin rahatlığını deyil, həm də daha geniş iqtisadi təsirlər təqdim edir. Bu, sahibkarlar arasında əlaqələri asanlaşdırır, sərgilərdə və danışıqlarda iştirakı sadələşdirir və müşayiət olunan birgə layihələri daha əlçatan edir. Perspektivdə bu, həm də hava yük daşımalarının inkişafı üçün ilkin şərtlər yaradır ki, bu da ticarət və iqtisadi əlaqələri daha da gücləndirə bilər.

Enerji əməkdaşlığı da müsbət dinamika nümayiş etdirir. Türkiyə şirkətləri Özbəkistanın enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsində, o cümlədən bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı layihələrində fəal iştirak edirlər.
Mədəni və humanitar qarşılıqlı əlaqələrin ikitərəfli münasibətlərin inkişafında xüsusi roluna xüsusi diqqət yetirilməlidir. Ortaq tarixi, mədəni və dil kökləri təhsil, elm, mədəniyyət və turizm sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır. Özbəkistanda aparıcı Türkiyə universitetlərinin filialları fəaliyyət göstərir, birgə təhsil proqramları həyata keçirilir və tələbə və müəllim mübadiləsi həyata keçirilir.
İki ölkə arasında turist mübadiləsi davamlı artım göstərir. 2025-ci ilin sonuna qədər Türkiyə Özbəkistana gələn turist sayına görə ilk beş ölkə arasında yer aldı. Öz növbəsində, Türkiyə Özbəkistan vətəndaşları üçün ən populyar turizm məkanlarından biri olaraq qalır. Turizm əlaqələrinin inkişafı mədəniyyətlərarası dialoqun və xalqlararası diplomatiyanın gücləndirilməsinə töhfə verir.
Bu rəqəmlər təkcə Türkiyə turizm bazarının cəlbediciliyini deyil, həm də əhalinin mobilliyinin ümumi genişlənməsini əks etdirir. Uzunmüddətli perspektivdə ikitərəfli tərəfdaşlığın möhkəm sosial təməlini məhz mədəni və humanitar əlaqələr təşkil edir.
2025-ci il dinamikasının təhlili Özbəkistan-Türkiyə tərəfdaşlığının daha da dərinləşdirilməsi üçün əsas ola biləcək bir neçə istiqaməti müəyyən etməyə imkan verir:
Birincisi, sənaye əməkdaşlığının inkişafı. Mövcud birgə müəssisələr şəbəkəsi yalnız daxili bazara deyil, həm də üçüncü ölkələrə ixracata yönəlmiş daha mürəkkəb layihələr üçün əsas ola bilər. Belə bir yanaşma hər iki iqtisadiyyatın strateji məqsədlərinə uyğundur.
İkincisi, nəqliyyat, logistika və infrastruktur. Hava əlaqəsinin genişləndirilməsi vacib bir addımdır, lakin bu sahədə əməkdaşlıq potensialı xeyli genişdir və multimodal nəqliyyatın, anbar infrastrukturunun və rəqəmsal ticarət həllərinin inkişafını əhatə edir.
Üçüncüsü, xidmətlər və insan kapitalı. Türkiyə turizm, tibb, tikinti və təhsil sahələrində xeyli təcrübəyə malikdir. Özbəkistan üçün bu sahələrdə qarşılıqlı əlaqə təkcə təcrübə qazanmaq üçün deyil, həm də regional bazarlara birgə daxil olmaq üçün imkanlar açır.
Özbəkistan-Türkiyə münasibətləri müsbət və konstruktiv əsasda inkişaf edir ki, bu da ikitərəfli qarşılıqlı əlaqənin yetkinliyini və sabitliyini təsdiqləyir. Tərəflər dialoqa hazırlıq, praqmatizm və qarşılıqlı maraqları nəzərə almağa sadiqlik nümayiş etdirirlər. Birgə müəssisələrin sayının artması, nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi, turist axınının artması və sabit siyasi dialoq əməkdaşlığın daha da inkişafı üçün möhkəm təməl yaradır.

Əlişir Kadırov,
 
Özbəkistan Respublikası Prezidenti yanında Strateji və Regional Araşdırmalar İnstitutunun şöbə müdiri


Reportyor.az 



KARUSEL / DÜNYA