Beyində mikroqliya adlanan ixtisaslaşmış immun hüceyrələri var. İnsanlarda mikroqliyanın mənşəyi sirr olaraq qalır. Əksər immun hüceyrələri sümük iliyindəki kök hüceyrələrdən əmələ gəlir və sonra qan dövranına daxil olur. Lakin qan-beyin baryeri adlanan bioloji divar qandakı əksər hüceyrələrin və maddələrin beyinə daxil olmasının qarşısını alır.

Siçanlarda mikroqliyanın sələf hüceyrələri embrional inkişaf zamanı beyində yerləşir. Mikroql daha sonra beynin içərisindən ömür boyu bərpa oluna bilər. Lakin insanlarda son dəlillər göstərir ki, qocalmış beyinlərdə sümük iliyindən əmələ gələn mikroqliyalar var. Bu o deməkdir ki, mikroqliyanın və ya onların sələfləri qan-beyin baryerini keçmək üçün unikal qabiliyyətə malikdir. Lakin bunun nə qədər yaygın ola biləcəyi bəlli deyil.

Stanford Universitetindən Dr. Julia Belk, Howard Chang və Siddhartha Jaiswaldan ibarət NIH tərəfindən maliyyələşdirilən tədqiqat qrupu insan beynində mikroqliyanın mənşəyini araşdırdı. Tədqiqat  Nature jurnalında dərc edilib.

Qan və immun hüceyrələri istehsal edən sümük iliyi kök hüceyrələri həyat boyu unikal mutasiyalar dəsti əldə edir. Bu mutasiyalar istehsal etdikləri hüceyrələrə ötürülür. İnsanlar yaşlandıqca, bu mutasiyaya uğramış kök hüceyrələrin bəziləri digərlərindən daha sürətli çoxala bilir. Bu, genetik cəhətdən fərqli olan qan və immun hüceyrələri dəstləri istehsal edir. Klonal hematopoez adlanan bu proses alimlərə bir hüceyrənin sümük iliyində doğulduğunu izləməyə imkan verdi.

Komanda, qandakı hüceyrələrin klonal hematopoez yolu ilə əldə etdiyi eyni mutasiyalara malik beyin toxumasındakı hüceyrələri axtardı. Hər iki hüceyrə dəstinin bu mutasiyaları paylaşa bilməsinin yeganə yolu, hər ikisinin sümük iliyindən gəlməsidir.

Tədqiqatçılar 20 yaşlı yetkinin ölüm sonrası beyin toxumasını araşdırdıqda, hər birində fərdlərin qanındakı hüceyrələrlə mutasiyaları paylaşan hüceyrələrin olduğunu aşkar etdilər. Bu, sümük iliyində doğulmuş hüceyrələrin yaşlı yetkinlərdə tez-tez beyinə daxil olduğuna dair ilk açıq dəlil təqdim etdi.

Sümük iliyindən gələn beyin toxumasındakı hüceyrələr bir çox əsas cəhətdən mikroqliyaya bənzəyirdi. Və onlar beyin toxumasındakı mikroqliyanın böyük bir hissəsini təşkil edirdilər. Həmçinin, yaşlı insanların beyin toxumasında gənc insanların beyin toxumasına nisbətən sümük iliyindən gələn mikroqliyanın daha çox olduğu ortaya çıxır. Bu, ilikdən əmələ gələn hüceyrələrdən əmələ gələn mikroqliyanın insanların həyatı boyunca beyinə miqrasiya etdiyini göstərir.

Komanda həmçinin sümük iliyi nəqli keçirmiş bir tədqiqat iştirakçısının beyin toxumasını və qanını təhlil etdi. Beyin toxumasında köçürülmüş ilik hüceyrələri ilə eyni mutasiyalara malik mikroqliya var idi.

Periferik qan hüceyrələrinin mikroqliyanın əmələ gəlməsinə töhfə verdiyini aşkar edən tədqiqatçılar klonal hematopoezin Alzheimer xəstəliyi riski ilə əlaqəli olub-olmadığını düşünürdülər. On minlərlə insanın DNT-sini təhlil edən tədqiqatçılar klonal hematopoezin əksər növlərinin Alzheimer xəstəliyi riskinin azalması ilə əlaqəli olduğunu göstərdi.

Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, sümük iliyindən əldə edilən hüceyrələr insanlar yaşlandıqca mikroqliyanın əmələ gəlməsinə töhfə verir. Qan-beyin baryeri bir çox terapevtik molekulun beyinə daxil olmasının qarşısını aldığı üçün kök hüceyrə nəqli bu cür müalicələrin beyinə daxil olması üçün bir yol təqdim edə bilər.

Belk deyir: “Qocalma zamanı qandan insan beyninə immun hüceyrələrinin kütləvi axını aşkar etdik. Nəticələrimiz nevroloji xəstəlikləri müalicə etmək və ya qarşısını almaq üçün periferik immun hüceyrələrinin mühəndisliyi üçün yeni imkanlar təklif edir.”


Reportyor.az 


KARUSEL / CƏMİYYƏT