Süni intellekt (Sİ) artıq sadəcə gələcəkdə gəlməsini gözlədiyimiz bir texnologiya deyil; o, bu gün yaşadığımız təhsil və bilik reallığının bir hissəsinə çevrilib.

ChatGPT kimi generativ süni intellekt alətlərinin meydana çıxması ilə öyrənənlərin bilik əldə etmə, ideyalarını yazıya alma, problemləri həll etmə və hətta yaradıcı layihələrini inkişaf etdirmə üsulları dəyişib. İstedad və yaradıcılıq sahəsində daha dərin bir sual ortaya çıxır: görəsən, süni intellekt istedadlı uşaqlara və şagirdlərə məhsuldar və yaradıcı enerjilərini üzə çıxarmaqda kömək edir, yoxsa onları tədricən öz adlarına düşünən və məhsul yaradan bir maşından asılı vəziyyətə salır?

Bu suala sadəcə "hə" və ya "yox" ilə cavab verməyəcəyik, çünki süni intellektin özü nə sırf yaradıcılıq alətidir, nə də yaradıcılığı məhv edən bir vasitə; onun dəyəri necə istifadə olunması, istifadənin arxasındakı məqsəd və düşünmə prosesində insan ağlının qoruyub saxladığı rolla müəyyən edilir. Tədqiqata əsaslanan, reflektiv və tənqidi öyrənmə çərçivəsində istifadə edildikdə, ChatGPT ideyaların formalaşdırılmasına, koqnitiv təşkilatlanmaya və yaradıcı təfəkkürə dəstək ola bilər.

Yeni İmkanlar Qarşısında İstedad
İstedadlı şagird adətən öyrənmək, ideyalar arasında əlaqə qurmaq, qarşılıqlı əlaqələri aşkar etmək, qeyri-ənənəvi suallar vermək və problemlərə innovativ, yeni həll yolları tapmaq baxımından yüksək potensiala malik olur. Bu məqamda süni intellekt düşüncənin özünü əvəz etmək əvəzinə, düşüncə məkanını genişləndirən koqnitiv tərəfdaşa çevrilə bilər.

Məsələn, istedadlı şagird ChatGPT-dən elmi bir problemlə bağlı onlarla fərziyyə irəli sürməsini, müəyyən bir məsələ ilə bağlı ziddiyyətli baxışları təqdim etməsini, yeni tədqiqat sualları təklif etməsini və ya innovativ bir ideyanı müzakirə etməsini istəyə bilər; daha sonra şagirdin özü bu ideyaları təhlil edir, onların arasından ən yaxşılarını seçir, inkişaf etdirir və yenidən formalaşdırır.

Beləliklə, süni intellekt və onun alətləri seçimlər yaradan bir vasitəyə çevrilir, insan ağlı isə seçim, qiymətləndirmə və yaradıcılıq məsuliyyətini özündə saxlayır. Bu məqam istedadlı şagirdlərin yetişdirilməsində son dərəcə vacibdir, çünki təhsilin əsl məqsədi tez bir zamanda cavab əldə edə bilən şagird yetişdirmək deyil, başqasının ağlına gəlməyən sualı verə bilən şagird formalaşdırmaqdır.

Bəlkə də süni intellektin təhsilə gətirdiyi ən böyük dəyişiklik, öyrənənin ənənəvi cavab axtarışından ağıllı bir sistemlə davamlı intellektual dialoqa girmək imkanına keçid etməsidir.

Süni İntellekt Yaradıcılıq üçün Nə Zaman Təhlükəyə Çevrilir?

Təhlükə ChatGPT-nin özündən istifadədə deyil, öyrənənin zehni səyini aradan qaldıran istifadə tərzindədir. Şagird süni intellektə bütün tədqiqat işini yazmağı, məzmun və ideyaları formalaşdırmağı, başlığı seçməyi və nəticələri təhlil etməyi tapşırıb, sonra isə həmin işi intellektual prosesdə real iştirak etmədən öz adı ilə təqdim etdikdə, biz artıq süni intellektlə dəstəklənən təhsillə deyil, öyrənmə prosesinin mexanikləşdirilmiş nailiyyətlə əvəzlənməsi ilə qarşılaşırıq.

Burada xüsusilə istedadlı şagirdlər arasında daha ciddi bir problem ortaya çıxır: ideya yaratmaq üçün yüksək potensiala malik uşaq, saniyələr ərzində hazır ideyalar əldə etməyə alışdıqda, həmin potensialı işə salmaqdan vaz keçə bilər.

İstedadlı şagird suallar verə bilən, yeni problemlər kəşf edən və süni intellektin cavablarını kor-koranə qəbul etmək əvəzinə onları qiymətləndirə bilən şəxsdir. O, müxtəlif bilik sahələri arasında əlaqə yarada bilən, ideyaları real innovasiyalara çevirən və süni intellektdən etik və şüurlu şəkildə istifadə edən şəxsdir; çünki istedadlı şagird süni intellektin sadəcə istifadəçisi deyil, həm də ona rəhbərlik edən şəxsdir.


Reportyor.az 


KARUSEL / CƏMİYYƏT