Süni intellektin universitet məzunları üçün ilkin səviyyəli iş imkanlarını məhdudlaşdıracağı ilə bağlı artan narahatlıqlara baxmayaraq, son məlumatlar göstərir ki, bu ssenari hələlik özünü açıq şəkildə doğrultmayıb.

2026-cı il ərzində şirkətlərdə süni intellekt alətlərinin istifadəsinin artması ilə yeni məzunların bundan ilk zərər çəkən qrup olacağı gözlənilirdi; lakin yeni bir araşdırma müəyyən edib ki, onlar arasında işsizlik səviyyəsində hələlik kəskin artım müşahidə olunmayıb və işə qəbul perspektivlərinin geniş miqyasda azalmasına dair aşkar sübutlar ortaya çıxmayıb.

Tədqiqat "Süni intellektin yeni kollec məzunlarının məşğulluğuna ilkin təsirləri" ("Early Effects of AI on Employment Among New College Graduates") adlanır; o, tədqiqatçılar Robert Ferli və Ceyn Vu tərəfindən hazırlanıb və 15 sentyabr 2026-cı ildə CESifo-nun işçi sənədləri (working papers) çərçivəsində dərc edilib. Araşdırmada ABŞ-ın "Cari Əhali Sorğusu" (CPS) məlumatlarından istifadə olunub və süni intellektin sürətlənən tətbiqinin məzunların işsizlik göstəricilərində real olaraq əks olunub-olunmadığını müəyyən etmək məqsədilə, magistratura və ya doktorantura təhsilini davam etdirməyən, 22-25 yaş arası bakalavr məzunlarına diqqət yetirilib.


2026-cı ilin yayında işsizlik səviyyəsində kəskin artım müşahidə olunmadı

Tədqiqatın ən diqqətçəkən nəticəsi ondan ibarətdir ki, 2026-cı ilin yayında yeni məzunlar arasında işsizlik səviyyəsi 7,3%-ə çatıb; bu göstərici əvvəlki illərdə qeydə alınan diapazondan kənara çıxmır. Müqayisə üçün qeyd edək ki, bu göstərici 2022-ci ildə 7,1%, 2023-cü ildə 6,3%, 2024-cü ildə 7,8% və 2025-ci ildə 7,2% təşkil etmişdi.

Məlumatlar həmçinin göstərir ki, yay aylarında işsizlik mövsümi xarakterli artım nümayiş etdirib; bu, əmək bazarına yeni qrupların daxil olması ilə bağlı adi bir haldır. 2026-cı ildə işsizlik səviyyəsi may ayındakı 5,4%-dən iyun ayında 7,8%-ə yüksəlib, daha sonra iyulda 7,4%-ə və avqustda 6,8%-ə enib. Buna əsaslanaraq, tədqiqat 2026-cı ildəki vəziyyəti əvvəlki illərin yay ayları ilə müqayisədə qeyri-adi və ya anomaliya kimi qiymətləndirmir.

İşəqəbulda genişmiqyaslı azalmaya dair heç bir sübut yoxdur

Tədqiqat vurğulayır ki, əldə edilən nəticələr – istər vəziyyətin mütləq göstəricilərlə ölçülməsi, istərsə də digər qruplarla müqayisə edilməsi baxımından – yeni məzunların işə götürülməsində kütləvi azalmaya və ya ciddi tənəzzülə işarə etmir.

Bu məqsədlə tədqiqatçılar yeni məzunların vəziyyətini iki qrupla müqayisə ediblər: eyni yaşda olan, lakin ali təhsil diplomu olmayan gənclər və 30-49 yaş arası ali təhsilli şəxslər. Bu müqayisələrin əksəriyyətində tədqiqat statistik cəhətdən əhəmiyyətli fərqlər aşkar etməyib; yəni 2026-cı il məzunlarının süni intellekt (Sİ) səbəbindən fərqli bir işsizlik şoku ilə üzləşdiyini göstərən dəlillər tapılmayıb.

İşsizlik tərifinin genişləndirilməsi vəziyyəti dəyişməyib

Tədqiqat yalnız işsizliyin rəsmi tərifi ilə kifayətlənməyib, həmçinin işləmək istədiyini bildirən, lakin aktiv şəkildə iş axtarmayan və buna görə də rəsmi statistikada işsiz kimi qeydə alınmayan gənclər kateqoriyasını da təhlilə daxil edib. Bu genişlənmə yeni məzunlar arasında işsizlik nisbətini təxminən iki faiz bəndi artırdı, lakin əsas tapıntını dəyişdirmədi: tədqiqatın "marjinal işsiz" və ya "rəsmi ölçüdən kənarda qalanlar" kimi təsvir etdiyi bu kateqoriyanı daxil etdikdən sonra belə, 2026-cı ilin yayında statistik cəhətdən əhəmiyyətli bir artım müşahidə olunmadı.

Niyə tədqiqatın diqqət mərkəzində yeni məzunlar idi?

Tədqiqatçılar yeni məzunlara diqqət yetirməyi seçdilər, çünki onlar əmək tələbatının erkən dəyişməsinə ən çox məruz qalan qrupdurlar. Şirkətlər, süni intellektdən faydalanmaq istəyirlərsə, təcrübəli işçilərini işdən çıxarmaq əvəzinə, əvvəlcə daha sadə, daha standart iş yerləri üçün yeni işə qəbulu azaltmaqla başlaya bilərlər.

Bu, yeni məzunları əmək bazarındakı hər hansı bir faktiki dəyişikliyin erkən göstəricisinə çevirir. 2026-cı ilin yayı həm də iş yerlərində süni intellekt istifadəsinin daha geniş təsirlərinin görünə biləcəyi ilk işə qəbul mövsümü kimi qəbul edildi.

Niyə nəticə Stanford tədqiqatından fərqlənir?

Bu tədqiqat, süni intellektdən ən çox təsirlənən işlərdə yeni başlayanlar üçün potensial işçilərin işə götürülməsində açıq bir zəiflikdən bəhs edən əvvəlki Stanford Universitetinin tədqiqatından fərqli bir nəticə ilə gəlir.

Bu fərq istifadə edilən məlumatların təbiətindən irəli gəlir. Stanford tədqiqatı ADP-dən əmək haqqı və məşğulluq məlumatlarına əsaslanırdı və müxtəlif peşələr daxilində işə qəbulun həcminə diqqət yetirirdi. Bu arada, CESifo tədqiqatı Cari Əhali Sorğusundan işsizlik məlumatlarına əsaslanırdı, yəni məzunların əmək bazarındakı vəziyyətini fərqli bir baxımdan ölçür, həmçinin iş yerlərinə ümumi tələbatı və mövsümi amilləri də əhatə edir.

Başqa sözlə, zəiflik əlamətləri müəyyən işlərdə və ya peşələrdə görünə bilər, lakin hələlik bazarda yeni məzunlar arasında qeyri-adi işsizlik artımı kimi əks olunmur.

Bəzi siqnallar ortaya çıxdı... lakin qəti cavab olmadan

Tədqiqat həmçinin 2026-cı ildə işsizliyin süni intellektlə daha çox məruz qaldığı işlərdə və ya uzaqdan işləməyə daha uyğun işlərdə daha çox artıb-artmadığını təhlil etdi.

Nəticələr süni intellektlə məruz qalma göstəriciləri ilə əlaqənin müsbət, lakin statistik cəhətdən əhəmiyyətli olmadığını, uzaqdan işləməyə daha uyğun işlərlə isə məhdud müsbət əlaqənin yarandığını göstərdi. Buna görə də, tədqiqatçılar məlumatların süni intellektlə bağlı açıq, birbaşa təsirini yeni məzunların vəziyyətinə təsir edən digər dəyişikliklərdən ayırmağa hələ imkan vermədiyi qənaətinə gəldilər.

Tədqiqatın əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, süni intellekt ABŞ-da kolleci yeni bitirənlər arasında işsizliyə hələlik geniş və aydın təsir göstərməyib – heç olmasa, 2026-cı ilin yayına aid məlumatlara əsasən vəziyyət belədir.

Lakin tədqiqatçılar bunu yekun qənaət deyil, yalnız ilkin sınaq kimi qiymətləndirirlər. Onlar xəbərdarlıq edirlər ki, iş yerlərində süni intellektin tətbiqinin daha da genişlənməsi 2027-ci il və sonrakı illərin məzunlarını daha həssas vəziyyətə sala bilər; bu isə o deməkdir ki, yekun nəticəyə gəlmək üçün qarşıdakı illərdə əlavə məlumatlara ehtiyac olacaq.

Reportyor.az 



KARUSEL / CƏMİYYƏT