Veb-saytda və ya tətbiqdə göstərilən tək bir reklam, istifadəçinin ona klikləməsinə və ya hər hansı bir mesajı açmasına ehtiyac qalmadan, cihazda casus proqram hücumunu işə salmaq üçün kifayət edə bilər. Bu fakt, xüsusi şəxslərə və cihazlara casus proqramlar çatdırmaq məqsədilə rəqəmsal reklam şəbəkələrindən sui-istifadə halları ilə bağlı aparılan araşdırma nəticəsində məlum olub.

Toronto Universitetinin "Citizen Lab" təşkilatı 15 oktyabr 2026-cı ildə "Discover Advection" adlı hesabat dərc edib. Hesabatın müəllifləri Bill Marczak, Wolfie Christl, John Scott-Railton, Astrid Perry, Siena Anstis və Ron Deibertdir.

Həmin gün "TechCrunch" nəşri Zack Whittaker tərəfindən hazırlanmış, reklam qeydləri və reklamların göstərildiyi cihazlar barədə əlavə təfərrüatları ehtiva edən bir hesabat yayımlayıb. Tədqiqatçılar hədəflənmiş reklamlar vasitəsilə həyata keçirilən "sıfır klik" casus proqram hücumunu texniki cəhətdən sənədləşdirdiklərini bildiriblər.

Xüsusi cihazları hədəf alan reklamlar
"Citizen Lab" bu hücumları, özünü reklam şirkəti kimi təqdim edən İsrailin "Discover-Tech" şirkəti ilə əlaqələndirib. Lakin tədqiqatçılar qeyd ediblər ki, şirkət reklam şəbəkələri ilə kommersiya casus proqram satıcıları arasında vasitəçi qismində çıxış edib. Hesabata əsasən, şirkətin "Controlium" adlı platforması müştərilərə reklam identifikatorları, brauzer identifikatorları və ya IP ünvanlarından istifadə edərək konkret cihazları hədəf almağa imkan verib.

Tədqiqatçıların sözlərinə görə, proses istifadəçinin cihazında reklamın görünməsi ilə başlayır. Reklam cihaz və brauzer haqqında məlumat toplaya, daha sonra isə həmin cihaz hədəf kimi seçildiyi təqdirdə əlavə kod yükləyə bilər. Bu kod cihazı skan etməyə davam edə və sahibinin heç bir müdaxiləsi olmadan cihazda casus proqram yerləşdirə bilər.

Hesabatda bildirilir ki, "Discover-Tech" 2024 və 2025-ci illərdə "Al Jazeera Media Network" sistemlərindəki cihazlara qarşı "Candiru" (həmçinin "Integrity Labs" kimi tanınır) vasitəsilə həyata keçirilən hücumlara şərait yaradıb. Hücumlara, o cümlədən "Windows" əməliyyat sistemli kompüterlərə malik, azı 45 cihaz hədəf alınıb. Tədqiqatçılar hücumların arxasında hansı hökumətlərin dayandığını müəyyən etməyiblər.

Geniş reklam əhatəsi
Tədqiqatçılar dörd ay ərzində təxminən dörd milyard reklam təklifi (bidding) qeydini təhlil ediblər və "Discover-Tech" reklamlarının onlarla ölkədə, təxminən 200 000 veb-sayt və tətbiqdə göründüyünü aşkar ediblər. Onlar həmçinin reklamların hökumət və hərbi şəbəkələr, kritik infrastruktur və kibertəhlükəsizlik təşkilatları ilə əlaqəli cihazlarda göründüyünü göstərən qeydləri müəyyən etdilər. Lakin, cihazda reklamın görünməsi öz-özlüyündə cihazın oğurlandığını sübut etmir.

Citizen Lab tədqiqatçısı Bill Marczak, araşdırmanın reklamın cihazları dəqiqliklə hədəf almaq və oğurlamaq üçün istifadə edilə biləcəyinə dair "konkret texniki dəlillər" təqdim etdiyini söylədi. O, əlavə etdi ki, araşdırmada iştirak edən Confiant şirkətinin tapıntılarına əsasən, zərərli reklamlar Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinə və Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinə məxsus şəbəkələrdəki cihazlarda da görünə bilər.

Tədqiqatçılar bu cihazların casus proqram təminatı ilə yoluxduğunu təsdiqləməyiblər.
Açıqlanmış məlumatlar və reklam şirkətlərinin hərəkətləri
İstintaq müəyyən etdi ki, Controlium interfeysi üçün mənbə koduna giriş səhifəsi vasitəsilə daxil olmaq mümkündür, ictimaiyyətə açıq olan son nöqtə isə tədqiqatçılara parol olmadan istifadəçi giriş qeydlərini yükləməyə imkan verir. Citizen Lab-a görə, qeydlərə ən azı iki Candiru işçisi və başqa bir casus proqram şirkəti olan Bindseye ilə əlaqəli bəzi istifadəçilərlə əlaqəli məlumatlar daxil idi.

Laboratoriya bildirib ki, Google, IAB Europe, Beeswax, Fangle və Eskimi şirkətləri Discover-Tech-in reklam ekosisteminə girişini məhdudlaşdırmaq üçün addımlar atıblar. Marczak həmçinin şəxsiyyətlərinə və ya işlərinə görə hədəfə alına biləcək insanları cihazlarında reklam izləməsini deaktiv etməyə və ya reklam blokerlərindən istifadə etməyə çağırıb.

TechCrunch-a görə, Discover-Tech şərh sorğularına cavab verməyib, Integrity Labs ilə isə əlaqə saxlanılmayıb. Adtimize və Volasym şirkətlərinin nümayəndələri istintaqın əhatə etdiyi casus proqram fəaliyyətlərində iştirak etdiklərini inkar ediblər.


Reportyor.az 


KARUSEL / İQTİSADİYYAT