Arxeoloqlar ilk dəfə qədim Maya astronom-riyaziyyatçısının adını deşifrə edərək 1100 ildən çox əvvəl yaradılmış mürəkkəb səma hesablamasının müəllifini müəyyən etdilər.

Antiquity jurnalında dərc olunmuş bir araşdırmaya görə, bu irəliləyiş tədqiqatçıların müasir Qvatemaladakı Xultun adlı qədim Maya şəhərində aşkar edilmiş zəif yazıları yenidən araşdırdıqdan sonra baş verdi.

Tədqiqata görə, yazıda riyaziyyatçı Sak Tahn Waax, yəni "Ağ sinəli tülkü" kimi təsvir olunur və bu da onu adı ilə müəyyən edilən ilk məlum Maya astronom-riyaziyyatçısı edir.

Maya sivilizasiyası inkişaf etmiş riyazi bilikləri və dəqiq astronomik müşahidələri ilə məşhurdur ki, bu da ona planetlərin hərəkətlərini izləməyə və mürəkkəb təqvim sistemləri yaratmağa imkan verir. Lakin bu nailiyyətlərə görə məsul şəxslər naməlum olaraq qalmışdı.

Yazı ilk dəfə 2010-cu ildə, təxminən eramızın 250-ci və 900-cü illəri arasında yaşamış bir vaxtlar çiçəklənən Maya şəhəri olan Xultunda aparılan qazıntılar zamanı aşkar edilmişdir. Talançıların tunelini araşdıran arxeoloqlar divarlarında sirli işarələrlə örtülmüş nazik gips parçaları olan divar rəsmi ilə örtülmüş bir otaq aşkar etmişlər.

Əvvəlcə torpaq və ya dağıntı olduğu düşünülən parçalar sonradan riyazi işarələri olan yazılı gips kimi tanındı. Tədqiqatçılar o dövrdə onları deşifrə edə bilməsələr də, qeyri-adi işarələr daha çox araşdırmaya səbəb oldu.

Rəngli skanlama və çoxspektral görüntüləmədən istifadə edərək tədqiqat qrupu bu yaxınlarda zəif bir yazının Mars və Veneranın orbital dövrlərini Maya təqvimindəki zaman vahidləri ilə əlaqələndirən mürəkkəb bir tənlik ehtiva etdiyini aşkar etdi.

Tənliyin sonunda tədqiqatçılar "Sak Tahn Waax belə deyir" kimi tərcümə olunan heroqlifləri müəyyən etdilər ki, bu da işin riyaziyyatçıya aid edildiyini göstərir. Yazı eramızın 781-ci ilinə aiddir.

Düstur "həqiqətən zərif, mürəkkəb riyaziyyat"a malikdir, tədqiqatın həmmüəllifi Skidmore Kollecinin arxeoloqu Heather Hurst Science jurnalına bildirib. "Elə buna görə də o, bunu imzalayır."

Hurst bildirib ki, bu kəşf Sak Tahn Waaxı tarixin tanınmış astronomları və riyaziyyatçıları arasında, Pifaqor, Qaliley və İsaak Nyuton kimi şəxsiyyətlərlə yanaşı qoyur.

Tədqiqatçılar xəbərdarlıq edirlər ki, Sak Tahn Waaxın tənlikləri şəxsən yazıb-yazmadığı, başqasının onun işini divara yazıb-yazmadığı və ya onu yaradanlara rəhbərlik edib-etmədiyi hələ də məlum deyil.

Buna baxmayaraq, yazı adı çəkilən bir şəxslə Maya elmini xarakterizə edən mürəkkəb astronomik hesablamalar arasında ilk birbaşa əlaqəni təmin edir.

Mayaların Xultun yazısının yaradılmasından əsrlər əvvəl Günəş bərabərliyini müşahidə etmələri və səma cisimlərinin hərəkətlərini qeyd etmələri məlum idi. Bu hesablamalardan birinin arxasında duran alimin müəyyən edilməsi, bu biliyi inkişaf etdirən insanlara nadir bir baxış təqdim edir.

Hurst National Geographic jurnalına verdiyi müsahibədə deyib: "Amma bunu bir adla əlaqələndirmək, bunlar hamımızı əcdadlarımızın insanlığı ilə bağlayan anlardır."


Reportyor.az 



MARAQLI / KARUSEL