Azadlık Meydanı’ndan bağımsızlığa: Azerbaycan’ın millî diriliş destanı

Bugün 17 Kasım. Azerbaycan tarihinin en şerefli günlerinden biri olan Millî Diriliş Günü.
Bundan tam 38 yıl önce, Sovyetler Birliği’nin baskıcı yönetimine karşı Bakü’de başlayan Meydan Hareketi, yalnızca bir protesto dalgası değil, Azerbaycan’ın ikinci kez bağımsızlığının doğuşunu hazırlayan büyük bir millî uyanışın başlangıcıydı.
Bakü’nün Hazar kıyısındaki en büyük meydanı, uzun yıllar Sovyet lideri Lenin’in adını taşıyordu. İşgalci Sovyet yöneticilerinin nutuklarına, resmî törenlere, mitinglere ve yürüyüşlere tanıklık eden bu meydan, 1988 yılının kasım ayında bambaşka bir tarihe ev sahipliği yapmaya başladı. Artık burası Lenin’in değil, özgürlük isteyen Azerbaycan Türklerinin meydanıydı. Adı değişti: Azadlık Meydanı!
Bu meydan, bir milletin esarete başkaldırısının, millî kimliğine sahip çıkışının ve bağımsızlık iradesinin sembolü hâline geldi.
Aslında kıvılcım, Şuşa’daki Tophana ormanında yakılmıştı. Ermenilerin tarihî Tophana bölgesindeki ağaçları kesmesine karşı yükselen tepki, kısa sürede bir çevre protestosunun çok ötesine geçti. Çünkü Azerbaycan Türkü için vatan yalnızca üzerinde yaşadığı toprak değildi; taşıyla, toprağıyla, ağacıyla, tarihiyle ve hatıralarıyla kutsaldı.
Tophana’da kesilen ağaçlara gösterilen tepki, aslında Azerbaycan’ın millî varlığına yönelik saldırılara karşı bir itirazdı. Bu itiraz giderek büyüdü ve Bakü’de yüz binlerce insanın katıldığı Meydan Hareketi’ne dönüştü.
Ermenistan’da yaşayan Azerbaycan Türklerinin tarihî yurtlarından zorla sürülmesi, Karabağ üzerindeki Ermeni taleplerinin ve saldırılarının artması, Sovyet yönetiminin ise bütün bu gelişmeler karşısında sessiz kalması halkın öfkesini daha da büyüttü. Mihail Gorbaçov yönetiminin Azerbaycan aleyhine izlediği politikalar, Sovyet yönetimine duyulan güveni tamamen sarstı.
Kasım 1988’de başlayan gösteriler, kısa sürede yüz binlerce insanı aynı meydanda buluşturdu. Kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve gençler… Her kesimden Azerbaycan Türkü, aynı talep etrafında birleşmişti: Adalet, özgürlük ve millî irade!
Sovyet yönetimi bu yükselişi durdurmak için önce olağanüstü tedbirlere başvurdu. Bakü’ye askerî birlikler sevk edildi, meydan askerlerle kuşatıldı. Amaç açıktı: Halkı korkutmak, sindirmek ve bağımsızlık sesini susturmak.
Ne var ki karşılarında sıradan bir kalabalık yoktu. Yıllardır baskı altında tutulan, millî kimliği inkâr edilen, tarihî topraklarında zulme uğrayan bir millet vardı. Tanklar, toplar ve silahlar karşısında geri adım atmayan Azerbaycan halkı, kendi meydanında Sovyet iktidarına meydan okuyordu.
Göstericilere yönelik baskılar, gözaltılar ve sert müdahaleler de bu iradeyi kıramadı. İnsanlar meydanda ateşler yaktı, çadırlar kurdu, geceleri nöbet tuttu. Azadlık Meydanı artık yalnızca bir toplanma alanı değil, millî direnişin karargâhıydı.
Bu tarihî günlerin en anlamlı görüntülerinden biri de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin 1918-1920 yılları arasında dalgalanan üç renkli bayrağının yeniden meydanda yükselmesiydi. Yıllarca Sovyet rejiminin orak çekiçli bayrağı altında yaşamaya zorlanan bir millet, ilk kez kendi bağımsız devletinin bayrağına yeniden kavuşmanın heyecanını yaşıyordu.
O bayrak, geçmişle gelecek arasında kurulan köprünün, unutulmayan bağımsızlık idealinin ve yeniden doğuşun sembolüydü.
Ebulfez Elçibey ve dava arkadaşlarının öncülüğünde şekillenen millî hareket, 1989 yılında Azerbaycan Halk Cephesi’nin kurulmasıyla örgütlü bir mücadeleye dönüştü. Artık mesele yalnızca Sovyet yönetimine itiraz etmek değildi. Mesele, Azerbaycan’ın kendi kaderini tayin etmesi ve bağımsız bir devlet olarak tarih sahnesine yeniden çıkmasıydı.
Bu hareket, Sovyetler Birliği’nin çözülme sürecinde de önemli bir toplumsal ve siyasi güç hâline geldi. Azerbaycan halkının meydanlarda yükselttiği bağımsızlık talebi, yalnızca Bakü’nün değil, bütün Sovyet coğrafyasındaki özgürlük arayışının da güçlü sembollerinden biri oldu.
Elbette bağımsızlığa giden yol kolay olmadı. 20 Ocak 1990’da Sovyet ordusunun Bakü’de gerçekleştirdiği kanlı katliam, bu mücadelenin ne kadar ağır bedellerle yürütüldüğünü bir kez daha gösterdi. Ancak tanklar, silahlar ve dökülen kan, Azerbaycan halkının bağımsızlık iradesini yok edemedi. Aksine, millî uyanışı daha da güçlendirdi.
Sonunda Azerbaycan, 1991 yılında bağımsızlığını yeniden ilan ederek tarihî yürüyüşünü tamamladı.
Bugün 17 Kasım, işte bu büyük mücadelenin, fedakârlığın ve millî iradenin hatırlandığı gündür. 1988’de Azadlık Meydanı’nda yakılan ateş, Azerbaycan’ın ikinci kez bağımsızlığının yolunu aydınlatmıştır.
Unutulmamalıdır ki milletler yalnızca savaş meydanlarında değil, gerektiğinde özgürlüklerini haykırdıkları meydanlarda da tarih yazarlar. Azerbaycan Türkü, 17 Kasım 1988’de bunu bütün dünyaya göstermiştir.
O gün Azadlık Meydanı’nda yükselen ses, bir milletin yeniden doğuşunun sesiydi. O ses, esareti kabul etmeyenlerin, kimliğinden vazgeçmeyenlerin, bayrağına ve vatanına sahip çıkanların sesiydi.
Bugün bağımsız Azerbaycan varsa, bunda Azadlık Meydanı’nda direnenlerin, baskılara boyun eğmeyenlerin ve bu uğurda bedel ödeyenlerin sayesindedir.
38 yıl önce bir millet uyandı. Bir millet dirildi. Bir millet direndi. Ve sonunda kendi devletine, kendi bayrağına ikinci kez kavuştu.
Millî Diriliş Günü kutlu olsun, can Azerbaycan!
Ne mutlu Türk’üm diyene.
Yazar: Ali Doğan
MİSAK Araştırmacısı
Reportyor.az
KARUSEL / CƏMİYYƏT / YAZARLAR
Tarix: Bu gün, 18:58


























