22 iyul Azərbaycan Milli Mətbuat Günüdür. Məhz bu tarixdə – 1875-ci il iyulun 22-də Həsən bəy Zərdabinin redaktorluğu ilə Azərbaycan dilində ilk qəzet olan “Əkinçi” nəşr olunmağa başladı.

Cəmi 56 nömrəsi çap olunan bu qəzet təkcə mətbuat orqanı deyil, milli maarifçilik hərəkatının təməl daşına çevrildi. Aradan keçən 151 ildə Azərbaycan mətbuatı senzura, müharibələr, siyasi dəyişikliklər, texnoloji inqilablar və rəqəmsallaşma dövrünü yaşayaraq bu gün süni intellektin formalaşdırdığı yeni mərhələyə qədəm qoyub.
“Əkinçi” ilə başlayan milli sözün tarixi
XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan cəmiyyətində ana dilində mətbuatın olmaması maariflənmənin qarşısındakı əsas maneələrdən biri idi. Həsən bəy Zərdabi bu boşluğu doldurmaq üçün böyük çətinliklərlə “Əkinçi” qəzetinin nəşrinə nail oldu.
Qəzet kənd təsərrüfatı, elm, təhsil və ictimai problemlər barədə sadə dildə yazılar dərc edir, insanları savadlanmağa və yeniliklərə açıq olmağa çağırırdı. Çar Rusiyasının senzurası səbəbindən “Əkinçi”nin fəaliyyəti uzun çəkməsə də, onun yaratdığı məktəb sonrakı onilliklərdə milli mətbuatın inkişafına güclü təsir göstərdi.
Maarifçilikdən istiqlal mübarizəsinə
“Əkinçi”dən sonra “Ziya”, “Kəşkül”, “Şərqi-Rus”, “Molla Nəsrəddin”, “Füyuzat”, “İrşad”, “Həyat”, “Açıq Söz” kimi nəşrlər Azərbaycan ictimai fikrinin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Xüsusilə Cəlil Məmmədquluzadənin redaktorluğu ilə nəşr edilən “Molla Nəsrəddin” təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Şərqdə satirik jurnalistikanın simvoluna çevrildi. Karikaturalar və cəsarətli yazılar cəmiyyətin problemlərini açıq şəkildə gündəmə gətirirdi.
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə mətbuat yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Fərqli siyasi baxışları təmsil edən onlarla qəzet və jurnal fəaliyyət göstərirdi. Bu dövr Azərbaycan mediasının ilk plüralist mərhələsi hesab olunur.
1920-ci ildən sonra sovet hakimiyyəti mətbuatı tam dövlət nəzarətinə aldı. Qəzetlər geniş tirajla çap olunsa da, onların fəaliyyəti ciddi ideoloji çərçivələr daxilində idi. Bununla belə, peşəkar jurnalistika məktəbi formalaşdı, bölgələrdə qəzetlər yarandı, minlərlə jurnalist yetişdi. Radio və televiziya da bu dövrdə geniş auditoriya qazandı.
Müstəqillik illəri: azad sözün yeni mərhələsi
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası Azərbaycan mediasında yeni dövrün başlanğıcı oldu. Müstəqil qəzetlər, özəl televiziya kanalları və informasiya agentlikləri fəaliyyətə başladı. 1998-ci ildə senzuranın ləğv edilməsi ölkədə söz və mətbuat azadlığının inkişafı baxımından mühüm addım hesab olunur. İnternetin yayılması isə xəbərin hazırlanması və yayılması prinsiplərini tamamilə dəyişdirdi.
Kağız qəzetdən mobil telefona
2000-ci illərin ortalarından etibarən onlayn media sürətlə inkişaf etdi. Oxucu artıq xəbəri səhər qəzetindən deyil, mobil telefonundan, planşetindən və sosial şəbəkələrdən almağa başladı. Bu dəyişiklik redaksiyaların iş prinsipini də yenilədi. Operativlik əsas meyara çevrildi. Mətnlə yanaşı video, foto, canlı yayım və infoqrafikalar da jurnalistikanın ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Google, Facebook, YouTube, Telegram və digər rəqəmsal platformalar xəbərin yayılmasında əsas vasitələrdən biri oldu.
Süni intellekt jurnalistikanı necə dəyişir?
Son iki ildə süni intellekt media sahəsində yeni mərhələnin əsas texnologiyası kimi ön plana çıxıb.
Bu gün AI alətləri mətnlərin ilkin layihəsini hazırlayır, məlumatları təhlil edir, foto və videolar yaradır, müxtəlif dillərə sürətli tərcümə edir, SEO optimallaşdırmasına kömək edir, məlumat bazalarını analiz edərək yeni mövzular təklif edir.
Lakin mütəxəssislər hesab edirlər ki, süni intellekt jurnalisti tam əvəz edə bilməz. AI məlumatı emal etsə də, hadisə yerindən reportaj hazırlamaq, mənbələrlə işləmək, faktları yoxlamaq, etik qərarlar vermək və cəmiyyət üçün vacib olan mövzuları müəyyənləşdirmək hələ də jurnalistin əsas missiyası olaraq qalır.
Gələcəyin mediası necə olacaq?
Ekspertlərin fikrincə, yaxın illərdə media daha çox fərdiləşdirilmiş məzmun təqdim edəcək. Oxucu maraq dairəsinə uyğun xəbərlər alacaq, süni intellekt isə redaksiyalara məlumatın emalı və istehsalında kömək edəcək. Bununla yanaşı, dezinformasiyaya qarşı mübarizə, faktların yoxlanılması və etibarlı jurnalistika daha da önəm qazanacaq. Oxucu sürətli xəbərdən çox, düzgün və etibarlı informasiyaya üstünlük verəcək.
150+1 ilin əsas dərsi
“Əkinçi”nin ilk nömrəsinin çapından 151 il keçir. Bu müddətdə texnologiyalar dəyişib, kağız qəzetlərin yerini rəqəmsal platformalar tutub, indi isə süni intellekt jurnalistikanın gündəlik alətlərindən birinə çevrilir.
Amma dəyişməyən bir prinsip var: cəmiyyət həmişə doğru, dəqiq və etibarlı informasiyaya ehtiyac duyur. Mətbuatın əsas missiyası da məhz budur. Həsən bəy Zərdabinin başladığı maarifçilik yolu bu gün də fərqli texnologiyalar və yeni imkanlarla davam edir. Azərbaycan mətbuatının 150 illik tarixi göstərir ki, forma dəyişsə də, peşənin mahiyyəti – həqiqəti axtarmaq və onu cəmiyyətə çatdırmaq  dəyişməz qalır. (AzPost.az)


Reportyor.az 


KARUSEL / CƏMİYYƏT