Uzun müddətdir ki, Yer kürəsinin təxminən 56 milyon il davam edən uzun bir donma dövründən keçdiyinə və bu müddət ərzində buz topuna çevrildiyinə inanılır.

Bəs bu necə baş verə bilərdi və Yer səthindəki həyat milyonlarla illik buz dövründə necə sağ qalıb? Bu yaxınlarda aparılan bir araşdırma cavab verir.

Təsəvvür edin ki, Yer çox uzun müddət buzla örtülmüşdür, lakin həyat bütün dövr ərzində davam etmişdir. Alimlər bunun Neoproterozoy dövründə, xüsusən də Kriogen dövründə baş verdiyinə inanırlar. Bu donma dövrü Sturt buzlaşması kimi tanınır və Yer planetin böyük hissəsini əhatə edə biləcək güclü donma dövrlərini yaşasa da, bunlar qismən ərimə dövrləri ilə də qarışmışdır.

Bütün bunlar təxminən 56 milyon il davam etmişdir və Yer kürəsinin səthində həyat davam edərkən bu qədər uzun müddət donmuş qalması fikri elm adamları üçün çaşdırıcı bir sirr olaraq qalmışdır. Lakin Harvard Universiteti tərəfindən aparılan və "Proceedings of the National Academy of Sciences" (PNAS) jurnalında dərc olunmuş son tədqiqat bu fenomenin səbəblərini izah etmiş və elmi cəhətdən aydınlaşdırmışdır.

Bu donma dövrü Yer kürəsinin geoloji tarixində ən ekstremal iqlim epizodlarından biri hesab olunur, çünki buzlar qitələrin arasından sürünür, tropik bölgələrə çatır və okeanın böyük bir hissəsini donmuş qabığın altına salır.

Bu uzun müddət davam edən donma Yer kürəsinin Kriogen dövründə, təxminən 717-660 milyon il əvvəl - dinozavrlardan və mürəkkəb bitki həyatı mövcud olmazdan əvvəl baş vermişdir.

Alimlər bu vəziyyəti "Qartopu Yer" adlandırırlar. Onlar inanırlar ki, bu, atmosfer karbon qazı səviyyəsindəki dəyişikliklər və vulkanik süxurlara təsir edən kimyəvi aşınma prosesləri ilə əlaqədardır.

Donma və Ərimə Arasında Yer
Alimlər son tədqiqatlarında qədim iqlim və qlobal karbon dövrünün birləşdirilmiş modelindən - karbonun atmosfer, okeanlar, qayalar və canlı orqanizmlər arasında hərəkət etdiyi sistemdən istifadə ediblər.

Onlar Yer kürəsinin bütün bu müddət ərzində davamlı olaraq donmadığını, yəni planetin 56 milyon il ərzində tamamilə donmuş qalmadığını, əksinə tamamilə buzla örtülü "donmuş Yer" şəraiti ilə buzsuz "isti Yer" dövrləri arasında dəyişdiyini irəli sürürlər. Tədqiqatçıların fikrincə, Kanadanın şimalındakı Franklin vulkan əyaləti Sturtian buzlaşmasının başlamasından bir müddət əvvəl püskürmüş və Yer səthində çoxlu miqdarda bazalt süxurları əmələ gətirmişdir.

Bazalt süxuru kimyəvi cəhətdən reaktivdir: yağış və havaya məruz qalma nəticəsində aşınmaya məruz qaldıqda atmosferdən karbon qazını udur və karbonu minerallar və okean çöküntülərinin içərisində saxlayır.

Harvard tədqiqat qrupu tərəfindən aparılan simulyasiyalar göstərir ki, bu aşınma prosesi karbon qazı səviyyəsini qlobal, tammiqyaslı donmaya səbəb olmaq üçün kifayət qədər azaldır.

Buz planetin əksər hissəsini örtdükdən sonra, yağış və hava artıq bazalt süxurlarının böyük sahələrinə çata bilmədiyi üçün aşınma prosesləri yavaşladı. Eyni zamanda, vulkanlar karbon qazı buraxmağa davam etdilər və aşınma olmadığı üçün bu qaz atmosferdə toplanmağa başladı. Bu yığılma istixana effektini gücləndirdi, temperaturu artırdı və buzun əriməyə başlamasına səbəb oldu.

Buz geri çəkildikcə vulkanik süxurlar yenidən üzə çıxdı və bu da hava şəraitinin yenidən başlamasına və atmosferdən karbon qazını yenidən udmağa başlamasına imkan verdi - temperaturun düşməsinə və buzun yenidən qayıtmasına səbəb oldu. Bu dövr milyonlarla il ərzində təkrarlanmağa davam etdi.

Həyat bu dövrdə necə sağ qaldı?
Alimlərin Sturtian buzlaşması zamanı Yer kürəsinin donma və ərimə dövrləri arasında növbələşməsini kəşf etməsi, həyatın planetdə necə sağ qaldığını izah edir. Bu dövrdə Yer kürəsində demək olar ki, tamamilə oksigenə ehtiyacı olan təkhüceyrəli mikroorqanizmlər yaşayırdı.

Həmin dövrdə tamamilə donmuş Yer kürəsində oksigen mövcudluğunun qorunmasından məsul olan atmosfer və okean sistemlərinə böyük bir yük yaradacaq və bu da Yer səthindəki həyatın yox olmasına səbəb olardı.

Bu, tədqiqatçıların Yer kürəsinin həm buzlu dövrlərdən, həm də isti dövrlərdən keçdiyinə dair tapıntılarının doğruluğunu dəstəkləyir ki, bu da canlı orqanizmlərin sağ qalmasına və yaşamasına kömək edirdi.


Reportyor.az 


MARAQLI / KARUSEL